Björk's IJslandse wortels

Björk. Ned.3, 23.21-00.21u.

“De Imelda Marcos van goede ideeën”, zo omschrijft zanger Bono de IJslandse zangeres Björk - met andere woorden, iemand die net zo fanatiek rondwinkelt om ideeën als Marcos om schoenen. Bono is te zien in de Engelse documentaire over Björk die vanavond in Het Uur Van De Wolf te zien is. Het is merkwaardig dat het nu wordt uitgezonden, op een moment dat er weinig rond Björk te doen is.

Toch prettig dat het uitgezonden wordt, want het biedt meer inzicht in de intrigerende eigen wereld van de zangeres. Al had het degelijk gemaakte programma, dat de levensloop van Björk volgt, wel wat spannender vormgegeven mogen worden.

Het aardigst om te zien zijn de beelden van de jonge Björk, die op haar elfde al beroemd in IJsland is met een plaat met lieflijke liedjes, waar vijfduizend exemplaren van worden verkocht - wat daar een gouden plaat betekent. “Ik kreeg te veel aandacht voor ik er behoefte aan had”, zegt Björk, “terwijl de meesten pas aandacht krijgen lang nadat ze het willen.” Daarom gaat ze in eerste instantie niet verder met zingen. Later duikt ze op in anarchistische bandjes als KUKL - een groep die volgens haar “terrible tunes” maakte - en uiteindelijk de Sugarcubes, die tegen wil en dank beroemd worden. De prachtige single Birthday van de Sugarcubes trekt de aandacht in Engeland, waarna platenmaatschappijen zich verdringen om ze onder contract te krijgen. “We told them to F-U-C-K off”, zegt Björk. Haar bandleden zijn dichters en schrijvers, die geen letter meer op papier krijgen omdat ze de hele tijd moeten optreden in het buitenland. Nadat de Sugarcubes het voor gezien houden, wordt Björk met haar unieke eigen muziek onverwacht wereldberoemd.

Ze is dan inmiddels verhuisd naar Engeland, waar ze muzikanten om zich heen verzamelt uit onder meer Iran, India en Cyprus, “we waren zo ongeveer Immigrants United.” In het zoeken naar inspiratie bij andere muzikanten komt de door Bono gesignaleerde overeenkomst met Imelda Marcos naar voren.

De documentaire legt sterk de nadruk op de IJslandse achtergrond, die er mee te maken heeft dat Björk zo anders is dan de andere (meest Engelse en Amerikaanse) popsterren. Zo wordt iets verteld over de geschiedenis van het land, dat tot 1944 een kolonie van Denemarken was. Muziek en dansen werden door de Denen niet toegestaan, waardoor een verhalende, literaire cultuur ontstond, en een zangerige manier van voordragen, die doorklinkt in Björks zang. Ook het ruige IJslandse klimaat en landschap heeft haar gevormd, zegt ze zelf. “Het is een plek waar de natuur dodelijk is, je kunt er morgen ineens niet meer zijn”, zegt ze. “Dat is gezond: it puts you in your place.” Net als haar landgenoten is ze sterk onafhankelijk ingesteld, vurig en gehard door het trotseren van de elementen.

Een lid van het IJslandse strijkorkest dat meedoet aan Björks laatste plaat legt uit waarom de muziek onmiddellijk als IJslands te herkennen is. We zien mooie beelden van de totstandkoming van de plaat in Spanje, waar de zangeres een eigen studio heeft. Ze verdedigt haar gebruik van elektronische instrumenten: “Als er geen soul in muziek zit, is dat omdat niemand het erin gestopt heeft, niet omdat het met computers gemaakt is”, zegt ze.

Een trotse mevrouw Finnbogadóttir, voormalig president van IJsland, is één van de mensen die vertellen wat er zo goed is aan Björk. Maar de mooiste uitspraken zijn van Bono, die de vinger legt op de kwaliteit die haar nog het meest van anderen onderscheidt. “Het is niet zo moeilijk om met zwart te schilderen”, zegt hij. “Maar vreugde overbrengen is een stuk moeilijker, het moeilijkste dat er is. In haar stem hoor je de extase.”