NIEUWE PRIONVORM LEVERT SLEUTEL VOOR HERSENZIEKTE GSS

Dat prioneiwitten met een afwijkende vorm de veroorzaker zijn van de gekke-koeienziekten, scrapie bij schapen en de ziekte van Creutzfeldt-Jakob en de ziekte van Gerstmann-Straussler-Scheinker (GSS) bij mensen, wordt in wetenschappelijke wereld nu algemeen geaccepteerd. Stanley Prusiner kreeg in december de Nobelprijs voor de Geneeskunde voor zijn jarenlange onderzoek waarmee hij zijn priontheorie geaccepteerd wist te krijgen.

De uitbraak van gekke-koeienziekte in Groot-Brittannië en de sterke aanwijzing dat deze runder-prionziekte besmettelijk is voor mensen en daar een nieuwe vorm van Creutzfeldt-Jakob veroorzaakt, heeft aan de snelle toekenning van de prijs der prijzen bijgedragen. Maar over het moleculair mechanisme van een prioninfectie is nog bar weinig bekend.

Onderzoekers aan de University of California in San Francisco (onder hen Prusiner) hebben na de vondst van een nieuwe vorm van een ziekmakend prion een mogelijk mechanisme voor het ontstaan van de zeldzame hersenziekte GSS geformuleerd (Science, 6 febr). De nieuwe vorm van het prioneiwit hoopt zich na zijn synthese op in het endoplasmatisch reticulum (de plaats in de cel waar eiwitten worden gemaakt op een mRNA-matrijs). Het gevolg daarvan is dat de cel de weg van de geprogrammeerde celdood op wordt gestuurd en sterft. Aangezien hersencellen veel prionen maken en nauwelijks groeien, leidde het bij het muizenras dat door een genetische manipulatie veel prionen van die nieuwe vorm maakte tot een hersenziekte.

De nieuwe prionvorm werd PrP gedoopt, naar COOH-uiteinde transmembraan prion protein, ter onderscheiding van PrP een prioneiwit dat met zijn N-uiteinde in het membraan steekt. Tot nu werd alleen PrP (het normale cellulair prioneiwit) vanPrP (scrapie prion, de tot nu enige ziekmakende vorm) onderscheiden. PrP gaat over in PrP als beide vormen met elkaar in contact komen.

De nieuwe vormen ontstaan al tijdens de eiwitsynthese en zijn het gevolg van genmutaties. De onderzoekers in San Francisco hebben transgene muizen gemaakt met allerlei bekende mutaties van het priongen. De mutatie in families met de ziekte GSS leidt tot veel PrP in de hersenen van de transgene muizen. Deze vorm werd daarna in hersenweefsel van overleden patiënten teruggevonden.