VVD door eigen bril

H.J.L. Vonhoff: Liberalen onder één dak. VVD: 50 jaar liberale vereniging. SDU Uitgevers, 236 blz. ƒ 45,-

Politieke organisaties zijn broeinesten van partijdigheid. Wie er de macht uitoefent, heeft doorgaans gelijk. Feiten en personen plooien zich daar naar. Goed beschouwd bestaat er dan ook geen subjectievere werkelijkheid dan de politieke werkelijkheid. Wie precies wil weten wat zich in partijen afspeelt, is daarom aangewezen op de geschiedschrijver.

Tien jaar geleden portretteerden de politicologen Koole, Lucardie en Voerman de toen veertigjarige VVD. Zij maakten inzichtelijk hoe door de jaren heen in de VVD het dispuut over personen overheerste. Een nuttig boek, voor wie alle ruzies in de partij, twee jaar na de val van haar meest grillige leider, Nijpels, probeerde te plaatsen. En een onafhankelijk boek ook.

Inmiddels tien jaar later beschrijft Vonhoff de 50-jarige geschiedenis van de liberalen. Het zijn momenteel jaren van overvloed en welbehagen voor de VVD. De era-Bolkestein brengt groei, eenheid en misschien wel de eerste naoorlogse liberale premier. Des te interessanter om te weten hoe het er in de partij precies aan toegaat.

De voormalige geschiedenisleraar Vonhoff is allerminst een buitenstaander. Hij was erbij, vanaf de oprichting in het Amsterdamse zalencentrum Bellevue, tot aan de dag van vandaag. En niet in de geringste functies: secretaris van de invloedrijke Amsterdamse afdeling, hoofdbestuurslid, Tweede-Kamerlid en uiteindelijk staatssecretaris. Meer op afstand was hij later burgemeester (Utrecht) en commissaris der koningin (Groningen). Altijd opererend vanaf de vrijzinnige linkerflank, maar daarmee niet minder partijdig.

Vonhoff is een kenner van de liberale geschiedenis. Hij schreef gedistantieerd over de vooroorlogse liberalen (De zindelijke burgerheren) en bewonderend over de meest markante VVD-leider, P.J. Oud (Bewegend verleden). Maar als geschiedschrijver van de VVD vertilt hij zich. Hij is te zeer speler geweest om buitenstaander te kunnen zijn. Zo was hij eind jaren vijftig betrokken bij de omwenteling van de Amsterdamse afdeling, behoorde hij later tot de jonge honden in het hoofdbestuur die ageerden tegen behoudende krachten en was hij nog weer later de meest welbespraakte criticus van de conservatieve leider Wiegel. Aan de andere kant liep hij het voorzitterschap van de partij, het leiderschap van de Tweede-Kamerfractie en een ministerschap mis. Over het laatste - de weigering van Lubbers hem in 1986 te accepteren als minister van Defensie - schrijft Vonhoff, over het mislopen van de leidende partijfuncties niet.

De geschiedschrijver vergeet zichzelf overigens allerminst: liefst zeventien keer komt hij voor in het personenregister. Zo besteedt hij anderhalve pagina aan zijn toch beperkte bestaan als staatssecretaris (in het kabinet-Biesheuvel). Maar wie niet wist dat Vonhoff de bibliotheekwet indiende, die zijn opvolger Meijer trouwens weer introk, wordt bediend.

Vonhoff rangschikt de geschiedenis van de VVD in hoofdstukken. In ieder hoofdstuk zit een verhaallijn, maar de grote successen en de grote conflicten blijven daardoor onderbelicht. Duidelijk is in ieder geval dat hij nog altijd een broertje dood heeft aan Wiegel. En dat hij Nijpels wél alle schuld geeft voor de misère waarin de VVD in de tweede helft van de jaren tachtig belandde, maar niet het krediet voor de nog altijd historische verkiezingsoverwinning van 1982.

Vonhoff maakte zijn eigen, persoonlijke selectie. Bij Defensie wijdt hij precies vijf regels aan de Nederlandse bemoeienissen in voormalig Joegoslavië. Het echec van Srebrenica en de rol van Voorhoeve blijven onbesproken. Verder laat hij complete beleidsterreinen (landbouw, milieu, verkeer en waterstaat) achterwege. Zo hoeft hij niet te schrijven dat hij de vroegere minister Smit-Kroes over de overplaatsing van de PTT-top naar Groningen publiekelijk 'illoyaliteit en onbetrouwbaarheid' verweet. En kan hij de prestaties van de milieuministers Nijpels en Winsemius eenvoudig overslaan. Liberalen onder één dak is zo vooral een jubileumboek met een bijsmaak.