Trias Critica

Over de scheiding der machten maakt men zich in de Nederlandse literaire wereld doorgaans niet zo druk. Bijna alle grote uitgevers zijn gevestigd in Amsterdam, bijna alle borrels, presentaties en literaire debatten spelen zich er af, de subsidiërende instellingen zitten om de hoek, en dus is het onvermijdelijk dat je elkaar wel eens tegen het lijf loopt.

In literaire cafés in Amsterdam als De Zwart en De Pels warmen recensenten, schrijvers en columnisten zich aan elkaars gezelschap. Dat levert stof op voor nieuwe recensies, boeken en columns. Voor buitenstaanders ziet het er misschien wat inteeltig uit maar maakt u zich geen zorgen: zij zijn allen eerlijk en onafhankelijk.

Althans, dat zeggen ze. Maar is het ook zo? In Vrij Nederland van deze week trekt schrijver Joost Zwagerman de oprechtheid van een doorgewinterd grachtengordelpassant, Volkskrant-criticus Arjan Peters, openlijk in twijfel. Zwagerman verwijt Peters dat hij voor Six Books en Nieuwsbrief der Letteren, folders waarmee het Literair Produktie- en Vertalingenfonds Nederlandse boeken ter vertaling aanbeveelt bij buitenlandse uitgevers, jarenlang wervende tekstjes heeft geschreven over boeken die hij in recensies in de Volkskrant neersabelde. Zwagerman kreeg er zelf mee te maken na de publicatie van zijn boek Chaos en Rumoer, dat Peters in de Volkskrant 'een debacle' noemde. Dat vond de schrijver nogal schril afsteken tegen het tekstje dat Peters inleverde bij het fonds - maar dat op verzoek van Zwagerman nooit werd afgedrukt in de folder - waarin de recensent schreef dat het boek 'Met gevoel voor humor, en op de lichtvoetige wijze die zijn snelle stijl typeert' was geschreven.

Toen hij zag dat Hugo Claus hetzelfde was overkomen besloot Zwagerman het eens uit te zoeken. In Vrij Nederland komt hij nu tot de conclusie dat de afgelopen drie jaar een hele reeks schrijvers, onder wie Dorrestein, De Loo en Möring, voor één en hetzelfde boek in de Volkskrant een negatieve, en in de Fonds-folders een welwillend-positieve bespreking kregen. Zwagermans oordeel: Peters is ongeloofwaardig omdat hij bereid is tegen betaling van het Produktiefonds een volstrekt ander (reclame) oordeel over een boek te geven dan hij eerder in de Volkskrant deed.

Desgevraagd voegt Zwagerman hier nog aan toe dat Peters zijn Volkskrant-recensie van Chaos en Rumoer heeft geschreven na lezing van drukproeven die door het Produktiefonds waren aangevraagd voor Six Books. 'Want de Volkskrant heeft nooit drukproeven aangevraagd van mijn boek. Peters heeft het dus aangenomen met de pet van het Produktiefonds op, maar is achter zijn bureau gaan zitten met de pet van de Volkskrant op. Dat vond Rudi Wester, directeur van het Produktiefonds, zelf ook niet zo correct. Als je dan ziet dat bij diezelfde Volkskrant een journaliste op non-actief werd gesteld omdat ze zich verkiesbaar had gesteld voor een politieke partij...' Om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden zou je als criticus helemaal niet aan promotiefolders moeten meewerken, vindt Zwagerman. 'Maar als je dan toch wilt bijklussen, houd dan tenminste vast aan je mening.'

In een reactie schrijft Rudi Wester in Vrij Nederland over Peters' dubbelfunctie voor de Volkskrant en Six Books: 'Al twee jaar geleden begon het bij Peters te wringen. Wij hebben hem nog kunnen overhalen om tot halverwege 1997 voor ons te blijven schrijven.' Inmiddels schrijft Peters niet meer voor de promotiefolders van het Fonds. De korte besprekingen in de Nieuwsbrief Letteren en de Six Books komen nu van Onno Blom en Yra van Dijk, recensenten van Trouw en de Volkskrant. 'Als één van hen een boek afschuwelijk vindt, kan die er geen objectief-informatief, wervend stukje over schrijven voor het fonds', licht Wester toe. 'En dan doet de ander het.'

Arjan Peters was niet bereikbaar voor commentaar. Chef Han van Gessel van Cicero, de boekenbijlage van de Volkskrant, heeft Peters er nog niet over gesproken. 'Maar het heeft intern onze volle aandacht.'