Doelen en middelen van nietsontziende ETA-terreur In Spanje groeit de afkeer tegen de golf aanslagen van de Baskische afscheidingsbeweging ETA op lokale politici van de regerende conservatieve partij Partido Popular. Binnen Europa is ETA een van de l...

Waar staat de ETA voor?

ETA is de afkorting van Euskadi Ta Askatasuna, het Baskisch voor Baskenland en Vrijheid. ETA werd in 1959 opgericht door jongeren uit onvrede met de bestaande Baskisch-nationalistische PNV. ETA-leden mengden nationalisme met marxistische ideologie en onderhielden sterke banden met de lokale katholieke kerk. Pas eind jaren zestig begon ETA met het uitvoeren van serieuze aanslagen tegen het repressieve Franco-regime. In 1972 trok de beweging, die toen nog de volle sympathie genoot van vooral links georiënteerd Europa, de aandacht met een spectaculaire aanslag op admiraal Luís Carrero Blanco. De gedoodverfde opvolger van Franco werd in de straten van Madrid met auto en al opgeblazen.

Wanneer is ETA-terreur tot ontwikkeling gekomen?

Het grootste deel van de slachtoffers dat ETA op zijn naam heeft staan is na de algemene amnestie van 1977 gevallen, twee jaar na de dood van Franco en de invoering van de democratie. Na talloze onderlinge ruzies en afsplitsingen voerde een geradicaliseerde ETA de terreur op tot ongekende hoogten. Grootste slachting tot dusver: de aanslag in 1987 op het Barcelonese warenhuis Hipercor waarbij twintig doden vielen, onder wie een groot aantal vrouwen en kinderen.

In 1992, het jaar van de Olympische Spelen in Barcelona en de Wereldtentoonstelling in Sevilla, werd ETA een aantal zware slagen toegebracht. Frankrijk, vanouds het toevluchtsoord voor de terroristen, besloot strenger op te treden en arresteerde de ETA-top. Sindsdien is de slagkracht van ETA belangrijk verminderd.

Wat is de ideologie van ETA?

De basis voor de ETA-ideologie vormt het nationalisme in Baskenland zoals dat eind vorige eeuw vorm kreeg onder leiding van Sabino de Arana die in 1895 de Baskisch nationalistische Partido Nacional Vasca (PNV) oprichtte. Arana bouwde voort op de diep reactionaire ideologie van de Spaanse Carlistenbeweging en op een romantische voorkeur van de Basken voor lokale tradities, het Baskische ras en de katholieke kerk. Arana verzon een groot-Baskische natie die hij “Euskadi” noemde. Het nieuwe vaderland moest een thuisbasis bieden voor een “zo puur mogelijke eenheid van ras” en zich vrijvechten van de “slavernij” van Spanje.

Wat is het doel van ETA?

Een onafhankelijk Baskenland, bestaande uit de huidige regio Baskenland, de regio Navarra en een aantal gebieden in Frankrijk. Doel op korte termijn is vrijlating door amnestie van circa 600 gevangen ETA-terroristen of medewerkers. Door middel van de terreur probeert ETA de Spaanse regeringen murw te maken en aan de onderhandelingstafel te krijgen.

Waaruit bestaat de terreur van ETA?

De terreur van ETA kent vier middelen: moord, ontvoering, afpersing en straatgeweld. Moordaanslagen worden gepleegd met autobommen en het inmiddels beruchte nekschot. Sinds 1968 werden 766 mensen vermoord. Daarvan waren 309 burgers, de overige slachtoffers zijn militairen en leden van verschillende politiekorpsen. De langste ontvoering en gijzeling door ETA eindigde vorige zomer met de vrijlating van een gevangenisfunctionaris die 532 dagen werd opgesloten in een ondergrondse cel van 2,5 bij 3 meter. Vooral het afgelopen jaar stond in het teken van straatgeweld door jonge ETA-aanhangers. Favoriet wapen hierbij is de molotov-cocktail, voor het in de brand steken van politie-agenten, bankgebouwen, telefooncellen, stadhuizen, autobussen en huizen van lokale politici. Jaarlijks wordt in Baskenland op deze manier voor miljoenen guldens schade aangericht.

De afpersing van vooral Baskische ondernemers dient ter financiering van ETA. Wie weigert de zogenoemde “revolutionaire belasting” af te dragen loopt het risico van ontvoering of moord. Enige remedie hiervoor lijkt het historische voorbeeld te volgen van een Baskische ondernemer, die na te zijn bedreigd geld stortte op een rekening van huurmoordenaars van de mafia in Marseille. Indien hem of zijn familie ook maar een haar werd gekrenkt, zo liet hij zijn afpersers weten, zou een ware slachting worden aangericht. De man betaalde geen revolutionaire belasting en bleef ongedeerd.

Wat is de huidige situatie in Baskenland?

Baskenland vormt een van de noordelijk regio's van Spanje, bestaande uit drie provincies met ruim twee miljoen inwoners. Bijna de helft woont in en rond de havenstad Bilbao. De administratieve hoofdstad is Vitoria. De derde stad van betekenis is San Sebastián. Baskenland kent de meest vergaande autonomie van Spanjes zeventien regio's in de vorm van aan de regioregering gedelegeerde bevoegdheden, waaronder een eigen belastingheffing en een eigen politie (de Ertzaintza). Volgens regiopresident Ardanza is de regio praktisch een eigen staat binnen de Europese Unie. De bewoners van Baskenland vormen van oudsher een pluriform mengsel van Basken en 'import' uit de rest van Spanje.

Wat is de steun waarop de ETA kan rekenen?

De harde kern van de aanhang bevindt zich in het huidige Baskenland en in mindere mate in Navarra en Zuid-Frankrijk. Een belangrijke steunpilaar is Herri Batasuna (HB), een communistisch-nationalistische partij en politiek pleitbezorger voor de ETA. HB kampt met een aanhoudend verlies van stemmen: van 20 procent van de stemmen in 1987 is de aanhang in Baskenland inmiddels gedaald tot rond de dertien procent. Na de Baskisch-nationalistische Partido Nacionalista Vasca (PNV), de socialistische PSOE en de conservatieve PP vormt HB hiermee de vierde partij van Baskenland. Van de aanhang keert een belangrijk deel zich tegen terreur als methode.

Bestaan er nog steeds politieke gevangenen in Spanje zoals de ETA beweert?

Spanje kent geen gevangenen die vastzitten wegens hun politieke overtuiging. Volgens rapportages van Amnesty International maakt ETA zelf zich schuldig aan het systematisch schenden van de mensenrechten. Een en ander neemt niet weg dat de honderden gevangenen die vastzitten voor terreur-activiteiten of hulp hieraan, een fundamenteel sociaal-politiek probleem vormen en zich bovendien goed lenen voor het martelaarschap in ETA-propaganda. Een voorbeeld hiervan is de veroordeling vorig jaar van de complete, 23-koppige politieke leiding van Herri Batasuna tot zeven jaar gevangenisstraf wegens medewerking aan een gewapende bende. Een vonnis dat juridisch niet geheel los gezien kan worden van de maatschappelijke druk vanuit brede lagen in de Spaanse samenleving om ETA krachtig aan te pakken.

Is ETA-terreur op korte termijn te beëindigen?

Hoewel onder druk van de recente aanslagen zowel binnen ETA als bij de overige politieke sectoren de nodige initiatieven ondernomen worden, zijn de vooruitzichten op korte termijn niet bijzonder hoopvol. Ondanks de herhaalde oproepen tot eenheid tegenover det erreur van ETA is er sprake van voortdurende verdeeldheid en opportunisme tussen de politieke partijen. Belangrijkste splijtzwam is de onberekenbare Baskisch-nationalistische PNV. Met 29 procent van de stemmen bij de laatste verkiezingen de grootste partij in Baskenland, en als schatbewaarder van het groot-Baskische gedachtengoed, is de positie van de PNV ten opzichte van de ETA regelmatig dubbelzinnig te noemen. Gesteund door de lokale katholieke kerk, weet PNV-leider Xavier Arzalluz regelmatig de overige partijen de gordijnen in te jagen met zijn niet zelden demagogische uitlatingen, waarbij hij niet schroomt de politiek van de regering in Madrid op één lijn te stellen met de terreur van ETA. Hoewel verschillende PNV-leiders een erkend doelwit van ETA vormen, stuurt Arzalluz aan op onderhandelingen op basis van voorwaarden, die aanmerkelijk soepeler zijn dan de uitgangspunten van de overige democratische partijen in Spanje, die eerst een absolute stopzetting van de terreur eisen.

Pessimisten menen dat de PNV politieke munt slaat uit de ETA-terreur door steeds meer bevoegdheden te eisen in ruil voor hun steun aan de minderheidsregering in Madrid en dus weinig behoefte heeft aan een oplossing. Optimisten menen dat een amnestie voor de ETA-gevangenen onder bepaalde voorwaarden een uitweg biedt uit de doodlopende steeg van het terrorisme.