Crescendo's van krankzinnigheid; Werk van Edgar Allan Poe op cd voorgelezen

De mysterieuze gedichten en gruwelverhalen van de Amerikaanse schrijver Edgar Allan Poe worden voorgelezen op een dubbelcd door pop- en filmsterren, zoals Iggy Pop, Marianne Faithfull en Abel Ferrara, begeleid door 'cello-tonen en harpriedels'. “Het is alsof je betrokken wordt bij een spiritistische séance die volledig uit de hand loopt.”

Closed On Account Of Rabies; Poems And Tales Of Edgar Allan Poe. Mercury Records 314 536 480-2. De Nederlandse vertalingen van de 'Fantastische vertellingen' komen uit de Prisma-editie van André Noorbeek.

Langzaam en dromerig plink-plonkt een synthesizer op de achtergrond, terwijl een man beheerst - heel beheerst - aan zijn verhaal begint. 'True' zegt hij in vet Amerikaans, 'ik ben nerveus, ontzettend nerveus, en dat ben ik altijd geweest; maar waarom willen jullie met alle geweld dat ik krankzinnig ben?' Waarna hij stap voor stap, en begeleid door ijle geluiden, uit de doeken doet hoe hij 'de oude man' vermoordde - omdat diens lijpe oog hem ergerde. Hoe hij hem verstikte onder een matras, aan stukken sneed en onder de planken vloer stopte. Hoe hij na de moord de onvermijdelijke politierechercheurs naar de plaats van de misdaad leidde. En hoe hij zichzelf toen verried, niet omdat hij iets over het hoofd had gezien, maar omdat hij gek werd van een geluid dat alleen hij kon horen: het steeds luider bonzen van het hart van de oude man, zijn 'verraderlijke hart'.

Op Closed On Account Of Rabies, een cd met voordrachten en muzikale bewerkingen van het oeuvre van Edgar Allan Poe (1809-1849), is 'The Tell-Tale Heart' een van de opvallendste bijdragen. Niet alleen omdat het verhaal een uitstalkast is van enkele van Poe's obsessies - de perfecte moord, de logica van de waanzin - maar vooral omdat het wordt voorgelezen door Iggy Pop. De rauwgevooisde rock 'n' rollzanger, die er met zijn lange zwartgeverfde haren en zijn getekende gezicht uitziet als Poe's favoriete personage (de levend begravene), draagt voor in een crescendo van krankzinnigheid. Als hij in de laatste alinea's van het verhaal zijn stem laat overslaan, en als de uitzinnige ik-figuur 'vloekt en raaskalt en schuimbekt', is het alsof je betrokken wordt bij een spiritistische séance die volledig uit de hand loopt.

De man die Poe en Pop bij elkaar bracht is Hal Willner, een Amerikaanse muziekproducer die een voorliefde voor grensoverschrijdende projecten paart aan een indrukwekkende kennissenkring. Anderhalf jaar geleden maakte hij furore met de televisieproductie September Songs, waarin hij de liederen van Kurt Weill liet bewerken door artiesten als Nick Cave ('Mack The Knife'), Elvis Costello, Teresa Stratas, Lou Reed ('September Song') en William S. Burroughs. Eerder had hij albums samengesteld met hommages aan de filmcomponist Nino Rota en de jazzgroten Charles Minus en Thelonious Monk. En nu is er dus Closed On Account Of Rabies, een dubbel-cd waarop verhalen en gedichten van Poe voor de verandering eens niet worden voorgelezen door schnabbelende horroracteurs als Vincent Price en Boris Karloff, maar door wat Willner noemt 'zwarte romantici'.

Zo waagt Marianne Faithfull (de zangeres die in de jaren zeventig een nummer met de titel 'Witches' Song' opnam) zich aan de gedichten 'Annabel Lee', over een gestorven liefde, en 'Alone', over een vreemd buitenbeentje: 'From childhood's hour I have not been/ As others were - I have not seen/ As others saw.' Deborah Harry zingt onder de licht-experimentele begeleiding van The Jazz Passengers het weinig bekende 'The City And The Sea'. En verder wordt er gelezen door Christopher Walken en Abel Ferrara (notoire bad guys uit Hollywood), Dr. John (eens bijgenaamd The Nighttripper), en onconventionele artiesten als Jeff Buckley, Gavin Friday en Diamanda Galás.

Koud zweet

Over rabies, hondsdolheid, is in het oeuvre van Poe niets terug te vinden. De titel van Hal Willners compilatie, Closed On Account Of Rabies, is een verwijzing naar een recente theorie over de mysterieuze dood van de schrijver, die begin oktober 1849 voor pampus lag in de straten van Baltimore en vier dagen later in een ziekenhuis stierf. Volgens een Marylandse onderzoeker wijzen alle symptomen die Poe vertoonde - koud zweet, hallucinaties, geheugenverlies, agressiviteit - op hondsdolheid. De alcoholvergiftiging die Poe sinds jaar en dag wordt toegedicht, moeten we zien als een verzinsel van zijn behandelend arts, een fanatiek lid van de blauwe knoop die in de stevig drinkende Poe een mooi afschrikwekkend voorbeeld zag.

Gestorven aan een delirium in de goot - het is niet het enige sterke verhaal dat na Poe's ontijdige dood over hem verteld werd. De puriteinse uitgever die hij als bezorger van zijn literaire nalatenschap had aangesteld, schilderde hem - niet helemaal zonder grond - af als een dronkaard, een drugsgebruiker, een leugenaar en een perverseling. In de Amerikaanse literaire wereld, waarin Poe als tijdschriftredacteur, dichter en korte-verhalenschrijver een bescheiden reputatie had, gold dat als een vernietigende diskwalificatie. Voor Charles Baudelaire, die het werk van zijn collega-zwartromanticus in de jaren vijftig in Frankrijk introduceerde, was dat alleen maar een aanbeveling. In een beroemd essay (in vertaling gereproduceerd op de binnenhoes van Closed On Account Of Rabies) eerde hij Poe als het archetype van de poète maudit: de outcast-kunstenaar die aan het kruis stierf voor het heil van zijn lezers.

Tegenwoordig zouden we Poe misschien omschrijven als de Jerry Lee Lewis van de Amerikaanse literatuur. Net als de uit het Zuiden afkomstige zanger van 'Great Balls Of Fire' werden hem wegens zijn excessieve gedrag en zijn manische talent duivelse invloeden aangewreven, en baarde hij opzien door met een nichtje te trouwen toen dat nog maar 13 jaar oud was. Poe, de zoon van rondreizende acteurs uit Boston, was de eerste van een lange reeks Amerikaanse kunstenaars die hun leven en werk lieten samenvallen. Hij liet zich zijn imago, als een personage dat was weggelopen uit zijn eigen teksten, graag aanleunen. Hij koketteerde ermee, als een Robert Johnson, William Burroughs of Lou Reed avant-la-lettre. Het is dan ook niet uitgesloten dat hij bewust iemand als executeur-testamentair aanstelde van wie hij zeker wist dat die hem zwarter zou maken dan hij ooit geweest was.

Necrofilie

Poe's specialiteit was de gotische gruwel. Zijn mysterieuze gedichten en voornamelijk in donker Europa gesitueerde verhalen ('De put en de slinger', 'Ligeia', 'De val van het huis Usher') zitten vol moord, drugsgebruik, geweld, incest en necrofilie; ze worden bevolkt door psychopaten, decadente aristocraten, en experimenterende wetenschappers. Met zijn Tales of Mystery and Imagination werd hij een van de bronnen van de populaire cultuur. Poe was de uitvinder van het detectiveverhaal, en schiep met de excentrieke Fransman Auguste Dupin - hoofdpersoon van 'De moorden in de Rue Morgue' en 'De gestolen brief' - de aartsvader van Sherlock Holmes, Hercule Poirot en Columbo. Hij leverde de bouwstenen voor de moderne horrorfilm, inclusief de moord-met-bijl ('De zwarte kat') en het levende lijk ('De waarheid van het geval Valdemar'). En hij excelleerde in het soort quasi-wetenschappelijke fantasieën waarin sinds jaar en dag de televisieserie The Twilight Zone grossiert.

De verhalen van Poe, die zich meer onderscheiden door originaliteit en psychologisch inzicht dan door stijl, spelen zich af in het schemergebied tussen werkelijkheid en fantasie, logica en irrationaliteit, slapen en waken, het krankzinnige en het normale. De typische verteller bij Poe is een man die, zoals in 'Het verraderlijke hart', iets verschrikkelijks of ongelooflijks gedaan heeft maar de lezer ervan probeert te overtuigen dat hij volledig bij zinnen is. 'Krankzinnig ben ik niet' zegt de hoofdpersoon van 'De zwarte kat' in de eerste alinea. Waarna hij vertelt hoe aan de drank raakte ('welke ziekte is verschrikkelijker dan drankzucht') en eerst uit woede zijn kat een oog uitstak en uiteindelijk per vergissing zijn vrouw vermoordde. Om haar -naar later blijkt samen met de zwarte kat - in te metselen in de muur van zijn huis.

Op Closed On Account... wordt 'The Black Cat' gelezen door Diamanda Galás, de stemkunstenares die in de jaren tachtig bekend werd door de op werk van Poe geïnspireerde trilogie Masque Of The Red Death. Galás' spookachtige stem, zachtjes begeleid door cello-accoorden, harpriedels en zelfs bouzouki-klanken, varieert meer dan een halfuur lang van hypnotisch tot heksig. Met de dictie van Eucalypta beschrijft ze de beruchte bijlmoord, terwijl ze bij de kernzin van het verhaal klinkt als de alwetende heksen uit Macbeth: 'Wie heeft niet ontelbare malen iets gemeens of onzinnigs gedaan, om geen andere reden dan omdat hij wist, dat hij dit juist niet moest doen?'

Die laatste neiging, herkenbaar voor iedereen die bovenop een toren opeens aan springen denkt, werd door Poe 'het tegennatuurlijke duiveltje' genoemd. Het is deze 'Imp of the Perverse' (ook de titel van een van Poe's korte verhalen) die in zijn werk telkens terugkomt. In 'The Masque of the Red Death', op Closed On Account... sec maar effectief gelezen door de acteur Gabriel Byrne (The Usual Suspects), probeert een arrogante prins tegen beter weten in onder het masker te kijken van een geheimzinnige balgast. In het hoog-gotische 'Berenice', dat door de lui-zwarte stem en jazzy piano van Dr. John bijna parodie wordt, kan een monomane edelman zichzelf er niet van weerhouden om zijn pasgestorven echtgenote (en nicht!) van haar angstaanjagend witte tanden te ontdoen.

Kampvuurklassieken

Tegenwoordig is Poe in de eerste plaats beroemd om zijn Tales of Mystery and Imagination, die afzonderlijk en gecombineerd vele malen werden verfilmd (onder meer door Roger Corman) en in navertelde vorm behoren tot de kampvuur- en open-haardklassieken. Zijn status als dichter is heel wat lager. Het lijkt erop of meeste critici zich in hun oordeel hebben laten leiden door de negentiende-eeuwse essayist Ralph Waldo Emerson, die over zijn tijdgenoot sprak als 'the Jingle Man' - een bijnaam die sloeg op Poe's metrisch toegankelijke poëzie maar die extra toepasselijk was doordat een van zijn gedichten 'The Bells' heette. Hoe zeer ten onrechte die minachting is blijkt op Closed On Account... waarvoor Hal Willner behalve vier verhalen ook acht gedichten van Poe uitkoos. 'The Raven' natuurlijk, de veelgeparodieerde klaagzang waarin de herinnering aan een gestorven geliefde de gedaante aanneemt van een 'omineuze vogel'; en het lieflijke rouwgedicht 'Annabel Lee', over een gestorven kindbruidje. Maar ook minder bekende poëzie die Poe verwerkte in zijn verhalen: 'The Conqueror Worm' uit 'Ligeia' en 'The Haunted Palace' uit 'The Fall of the House of Usher.'

Poe's gedichten - metrisch perfect zonder saai te worden, en wemelend van rijm en binnenrijm - zijn net als zijn verhalen gemaakt om voor te dragen. Het geeft niet dat het thema eigenlijk altijd hetzelfde is: de dood, en meestal die van een dierbare. Wat anders zou je mogen verwachten van een manisch-depressieve dichter die als baby zijn vader verloor, als peuter zijn moeder (wier ovalen portret hij zijn leven lang naast zijn hoofdkussen had liggen), en na vijf jaar huwelijk zijn bruidje Virginia? Op Closed On Account... lezen Christopher Walken en Marianne Faithfull 'The Raven' en 'Annabel Lee' als spookachtige en troostrijke elegieën, terwijl de Amerikaanse singer-songwriter Jeff Buckley van 'Ululame' (over de nachtelijke tocht naar het graf van een geliefde) een superieur gefraseerde rondleiding door dromenland maakt.

Vier maanden nadat de 30-jarige Jeff Buckley 'Ululame' in de studio had opgenomen verdronk hij onder onopgehelderde omstandigheden in de Mississippi (juni 1997); de Poe-liefhebber Allan Ginsberg, die Buckley bij het voorlezen had gecoached, was toen al twee maanden dood. In Amerika wordt dan ook gefluisterd over de 'Vloek van Poe'. Natuurlijk gaat dat te ver; per slot van rekening is het merendeel van Willners medewerkers nog steeds in leven. Maar ook zonder verdere sterfgevallen zal iedereen moeten toegeven dat over Closed On Account Of Rabies de geest van Poe vaardig is.

Uit: The Raven (1844), op de cd Closed On Account Of Rabies gelezen door Christopher Walken en Abel Ferrara

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary, Over many a quaint and curious volume of forgotten lore - While I nodded, nearly napping, suddenly there came a tapping, As of some one gently rapping, rapping at my chamber door. 'Tis some visitor,' I muttered, 'tapping at my chamber door - Only this and nothing more.'

Uit: Annabel Lee (1849), gelezen door Marianne Faithfull

For the moon never beams, without bringing me dreams

Of the beautiful Annabel Lee; And the stars never rise, but I feel the bright eyes

Of the beautiful Annabel Lee; And so, all the night-tide, I lie down by the side Of my darling - my darling - my life and my bride

In the sepulchre there by the sea

In the tomb by the sounding sea.