Claims blijven omstreden; Stichting wil Schiele niet terugnemen

WENEN, 6 FEBR. De Stichting Leopold weigert het schilderij Tote Stadt van de Oostenrijkse schilder Egon Schiele, een van de twee begin januari door de New Yorkse douane als 'roofgoed' in beslag genomen doeken, terug te nemen. De Stichting wil het schilderij alleen terugnemen als ook het andere, Wally, wordt vrijgegeven.

Tote Stadt en Wally maken deel uit van de collectie Leopold die in bezit is van de Oostenrijkse staat. De twee doeken mochten na afloop van een expositie in het Museum of Modern Art op last van aanklager Robert Morgenthau niet naar Oostenrijk terug worden gestuurd omdat ze door nazaten van Oostenrijkse joden werden opgeëist.

De rechtmatigheid van de aankoop van Tote Stadt lijkt inmiddels bewezen nu de Zwitserse kunsthandel Kornfeld bekend heeft gemaakt het schilderij in 1956 van de schoonzus van de in Dachau vermoorde Oostenrijkse cabaretier Frits Grünbaum gekocht te hebben. Volgens documenten van de Israëlitische Kultusgemeinde in Wenen was de vrouw de rechtmatige erfgename. Klaus-Albrecht Schröder, technisch directeur van de Stichting Leopold, verklaarde dat Oostenrijk alleen met de terugkeer van beide doeken genoegen neemt. “Als wij nu Tote Stadt terugnemen, lijkt het alsof wij de actie van aanklager Morgenthau zouden accepteren en dat zou een verkeerd signaal zijn.”

Mogelijk speelt ook een niet genoemd motief een rol: zolang de doeken door de douane worden vastgehouden moet de aanklager voor de verzekering opkomen. De schilderijen zijn samen voor een bedrag van 15 miljoen gulden verzekerd.

Schröder verklaarde verder nu ook de geschiedenis van Wally te hebben achterhaald. Het portret van Schieles vriendin Valerie Neuzil zou in 1939 door de Weense galeriehoudster Lea Bondi-Jaray aan de Salzburgse kunsthandelaar Friedrich Welz zijn verkocht. Volgens Schröder is er van dwang geen sprake omdat Welz zelfs meer betaalde dan de nazi's toestonden. Of de bewijzen inderdaad zo eenduidig zijn, is nog onduidelijk want hoe vrijwillig verkocht de joodse Bondi-Jaray het doek aan de nationaal-socialist Welz?

Door een ruil belandde Wally in 1944 in de Salzburger Landesgalerie die na de oorlog door de Amerikanen werd beheerd. Een geallieerde commissie, belast met de teruggave van de kunstwerken aan de rechtmatige eigenaars, zou het portret door een vergissing aan de erfgenamen van de vermoorde kunstverzamelaar Heinrich Rieger hebben toegekend. De collectie Rieger werd in 1951 door het Belvedere aangekocht. Maar volgens Robert Rieger, de zoon van Heinrich Rieger, is Wally nooit in het bezit van zijn vader geweest. Schröder meent dat Robert Rieger dit niet kan weten. Hij was in Amerika toen de collectie van zijn vader in een loods in Wenen werd opgeslagen.

Rudolf Leopold, de voormalige eigenaar van de collectie en nu voorzitter van het stichtingsbestuur, toonde zich verbitterd over de “laksheid van de Oostenrijkse regering.” Hij beschuldigde de Amerikaanse senator Alphonse D'Amato, die door de families die de doeken claimen te hulp is geroepen, de zaak als verkiezingsstunt te gebruiken. “De republikein D'Amato wil bij de joodse gemeenschap scoren. Die stemt vanouds democratisch”, aldus Leopold in een interview met de Oostenrijkse omroep ORF.