Brokman regisseert toneelbewerking 'Les liaisons dangereuses'; Lust en wraak in rococotijdperk

De brievenroman Les liaisons dangereuses van Pierre Choderlos de Laclos werd in 1782 een immoreel boek genoemd. Het verhaal is tegenwoordig een inspiratiebron voor toneel- en filmmakers. In de theaterbewerking die morgen bij het Noord Nederlands Toneel in première gaat draait het volgens regisseuse Arda Brokmann (47) om het raffinement van het verstand.

Gevaarlijke liefdes door Noord Nederlands Toneel. Te zien: 7 en 8/2 Stadsschouwburg Groningen, daarna tournee t/m 10/5. Reserveren: 0900-9203.

Het is een week voor de première van Gevaarlijke liefdes, Christopher Hamptons toneeladaptatie van Les liaisons dangereuses en voor het eerst repeteren de acteurs in kostuum. Bepruikt en bepoederd lopen ze nog wat onwennig rond in hun weelderige, met goud en zilver bestikte uitdossingen die ontworpen zijn volgens de mode die eind achttiende eeuw gangbaar was in de kringen der Franse aristocratie.

Arda Brokmann bekijkt de kostuums met zichtbaar welgevallen. Ze zijn van de hand van de Italiaanse kostuumontwerpster Elena Mannini en daarmee is voor Brokmann een lang gekoesterde wensdroom verwezenlijkt. De kans om met de door haar bewonderde costumière samen te werken kreeg ze toen het Noord Nederlands Toneel haar onlangs vroeg om Hamptons Dangerous liaisons (in de vertaling van Ger Thijs) in Groningen te komen regisseren.

Evenals het boek van Laclos toont het stuk de decadentie van de Franse adel aan de vooravond van de Franse Revolutie. Het is een relaas van onbedwingbare lust, jaloezie en wraak. De belangrijkste protagonisten zijn markiezin de Merteuil en graaf Valmont, twee ex-minnaars die uit verveling een wreed, psychologisch machtsspel spelen waarbij de markiezin Valmont ertoe aanzet jonge en deugdzame mensen te manipuleren, verleiden en te gronde te richten.

Een en ander speelt zich af in de salons en slaapkamers van vorstelijke paleizen. Voor de voorstelling bij het Noord Nederlands Toneel heeft vormgever Tom Schenk een sober maar effectief toneelbeeld ontworpen met behulp van Louis Seize-meubilair, verweerde spiegels en achter elkaar gehangen gazen die het decor diepte verlenen. Het geheel ademt een sfeer van vergane grandeur.

“Het is rococo op z'n eind en ook een tijdperk op z'n eind”, zegt Arda Brokmann. “Les liaisons dangereuses was de laatste brievenroman die in het Ancien Régime is geschreven. Het gaat over mensen die zich vastklampen aan hun ijdelheden. Wanneer de Franse Revolutie uitbreekt stort hun wereld als een kaartenhuis in elkaar.”

Op het toneel moet het beeld voornamelijk door suggestie ontstaan; cineasten daarentegen kunnen de entourage op realistische wijze naar hun hand zetten, getuige de films Dangerous liaisons (1988) van Stephen Frears, Valmont (1989) van Milos Forman en Les liaisons dangereuses (1959) van de Fransman Roger Vadim.

Die verfilmingen hebben Arda Brokmann naar zij zegt niet in de weg gestaan bij het regisseren van haar eigen voorstelling: “Film is zo'n ander medium dat je er niet mee kunt concurreren. Bij Vadim viel me op hoe bepalend het tijdsbeeld is. Hij heeft de gebeurtenissen naar 1960 getrokken waardoor het opeens een heel dun verhaaltje wordt. Van belang is juist de tijd waarin het geschreven werd - alles was toen anders: de maatschappij, de codes, de erotiek en vooral ook de positie van de vrouw.

“Er is een duidelijke hiërarchie in het stuk. Markiezin de Merteuil staat bovenaan. Dat is uitzonderlijk want vrouwen hadden zich toen te schikken naar de man. Ze deden niet anders dan kaarten en handwerken. Merteuil heeft zichzelf bezworen nooit zo te worden als de vrouwen om haar heen. Ze heeft geleerd te veinzen. Ze toont, zeker voor die tijd, een bijna mannelijk gedrag.”

Brokman noemt de markiezin 'een monument van wilskracht', maar niet onkwetsbaar. “Aan het slot vliegt ze uit de bocht, dan laat ze zich kennen. Ik hoop dat je in de voorstelling haar kwetsbaarheid te zien zult krijgen, het moment waarop haar masker craquelé begint te vertonen. Het is menselijke vuiligheid onder een dikke laag schmink die naar buiten komt.”

Voor de regisseuse gaat het in Les liaisons dangereuses over raffinement, en met name het raffinement van het verstand, het weten hoe te manipuleren. “Merteuil en Valmont zijn voortdurend bezig met het najagen van genot, maar het is leeg, oppervlakkig genot. Seksualiteit is alleen een middel, geen doel. Het doel is macht. Ik denk niet dat Valmont van Merteuil houdt. Hij is door haar gefascineerd, omdat zij zich als een volwassen tegenstander met hem kan meten. Zij heeft hun relatie beëindigd. Zijn eigendunk is gekwetst en hij wil haar terugwinnen om zijn ego weer op te krikken. Beiden hebben iets van Laclos vind ik. Laclos was officier in het leger; Merteuil en Valmont zijn allebei soldaten. Eén van Merteuils principes is 'win of sterf'. Zij is degene in het stuk die werkelijk alles verliest - haar schoonheid, haar liefde, haar status als vrouw - in de tweede acte zijn er momenten dat ze ondraaglijk lijdt maar ze houdt de schijn op dat ze wint.”

Zij vertelt hoe Laclos de markiezin letterlijk haar gezicht laat verliezen: ze krijgt pokken en wordt blind aan één oog. In het boek verkiest ze met een voile verder te leven. “Hampton heeft het slot veranderd. In de laatste scène wordt opgewekt uitgekeken naar de volgende eeuw. Wat daarvoor met Merteuil is gebeurd is lastig aan te geven, want het stuk biedt letterlijk geen ruimte om dat te laten zien. Toch is er mij veel aan gelegen dat voelbaar te maken, ik wil dat je ziet dat ze een mens is en geen ijsblok.”