Zet lokale helden op de lokale troon

Niesco Dubbelboer is directeur van de stichting Agora Europa. Eisse Kalk is directeur van het instituut voor Publiek en Politiek.

Hoe goed of hoe slecht je het ook doet, de uitslag van de verkiezingen wordt toch voor negentig procent in Den Haag bepaald. Dat was in 1994 en is ook in 1998 de welgemeende verzuchting van menig raadslid of wethouder die zich in zijn eigen gemeente kandidaat heeft gesteld voor de gemeenteraadsverkiezingen. Evenals vier jaar geleden dreigen ook bij die van 4 maart van dit jaar de lokale verkiezingen overschaduwd te worden door de Kamerverkiezingen die twee maanden later volgen. De campagnes voor de landelijke verkiezingen zijn al begonnen nog voordat de lokale campagnes goed en wel op gang zijn gekomen. Het droevige is dat deze nationalisering van de lokale politiek in de hand wordt gewerkt door de wijze waarop de lokale afdelingen van landelijke gevestigde partijen hun verkiezingscampagnes voeren. In de vier tot zes weken die voorafgaan aan de lokale verkiezingen zijn de balboekjes van vele landelijke politici volgeboekt met spreekbeurten in afgelegen provincieplaatsen. Naarmate de verkiezingscampagne vordert komen steeds grotere steden in beeld met ook steeds grotere landelijke kopstukken. Zo hebben de campagneleiders de strategie uitgestippeld en de lokale politiek volgt braaf.

De berichtgeving over deze lokale verkiezingsbijeenkomsten wordt in de media vrijwel geheel beheerst door de uitspraken van landelijke politici over landelijke vraagstukken. De voorkeuren voor mogelijke coalitiepartners in Den Haag overstemmen vrijwel volledig de onderwerpen en kandidaten voor de lokale verkiezingen. Daarbij moet worden aangetekend dat vele lokale kandidaten zich gaarne verschuilen of laten fotograferen met de landelijke kopstukken van hun partij. Zij versterken daarmee de indruk bij de kiezer dat niet de raadsleden en de lokale programma's van belang zijn, maar de prestaties en uitspraken van de landelijke kopstukken.

Deze gang van zaken betekent in feite een uitholling van de lokale democratie en leidt daarnaast tot nadelige en ongewenste effecten. Ten eerste dreigen de (partij)politieke concurrentieverhoudingen en coalitieverhoudingen de discussies over inhoudelijke onderwerpen te domineren: de gevleugelde uitdrukking 'ze zijn weer bezig met politieke spelletjes' geeft de afkeer van de gemiddelde burger van deze stijl van politiek bedrijven goed weer.

Ten tweede: de echte lokale onderwerpen die centraal zouden moeten staan in de lokale verkiezingscampagnes worden overschaduwd door landelijke vraagstukken. De reactie van Wim Kok op bezoek in Almelo en van Frits Bolkestein op Vlieland, is voor de media belangrijker dan de prestaties of voornemens van lokale volksvertegenwoordigers in die plaatsen. De lokale verkiezingen zijn bij uitstek het moment voor lokale volksvertegenwoordigers om verantwoording af te leggen over het gevoerde beleid en de beleidsvoornemens tegenover de kiezer. Door de landelijke kopstukken van traditionele partijen de boventoon te laten voeren wordt het accent gelegd op de machtsverhoudingen en de bijbehorende machtsspelletjes (wie zit straks met wie in het kabinet) in plaats van verantwoording afleggen over wat men gedaan heeft of wil gaan doen.

Op lokaal niveau laat de kiezer in toenemende mate zijn afkeer blijken van de gevestigde politieke partijen en de bijbehorende partijpolitieke cultuur, die gebaseerd is op concurrentie en machtsvertoon. Het opkomstpercentage bij lokale verkiezingen is dalende en dat is een slechte trend. De zogenoemde lokale politieke partijen hebben in de afgelopen jaren al beslag gelegd op 25 procent van de circa 11.000 raadszetels die ons land rijk is. De verwachting is dat dit percentage zal toenemen. De enige traditionele partijen die nog groeien in ledental zijn de kleinere christelijke partijen en de SP, die een andere politieke cultuur belichamen. In deze partijen is soms sprake van lokale helden die landelijke bekendheid hebben verkregen door hun heldere en duidelijke stijl van optreden.

De lokale democratie is de basis en de broedplaats voor iedere democratie. Daar doen burgers en volksvertegenwoordigers de meest essentiële ervaringen op. De lokale democratie heeft behoefte aan lokale helden en aan een eigen lokale politieke cultuur. Landelijke politici zijn daar hooguit als gast en dienen zich als zodanig te gedragen.