Het geheven vingertje van de PTT; Affiches van telecombedrijf tentoongesteld in Den Haag

Grafische verleiders. Affiches van PTT van 1920-heden t/m 10 mei in het PTT Museum, Zeestraat 82, Den Haag. Open: ma-vr 10-17u, za zo 12-17u. Inlichtingen 070-3307575. Catalogus met 128 afbeeldingen, prijs ƒ 49,50.

Overheidscommunicatie uit de jaren vijftig was niet wars van een opgeheven vingertje. 'Koop niet voor u spaart, maar spaar voor u koopt', meldde een affiche van de Rijkspostspaarbank in 1953. Ontwerper/tekenaar Hans Peter Doebele gebruikte het vingertje zelfs letterlijk in een poster voor de posterijen uit 1956. Een brievenbus met pet, armen en tas van een postbode steekt vermanend de vinger in de lucht om de boodschap over het minimumformaat van poststukken kracht bij te zetten: 'toegang niet onder 7x 10 cm'. Een groter contrast met het dienende 'Wij zorgen ervoor', waarmee PTT Post zich nu bij ons aanbeveelt, is nauwelijks denkbaar.

Voor het eerst gunt het PTT Museum in Den Haag een blik in zijn collectie van 2.400 affiches die onlangs werd geïnventariseerd. De tentoonstelling 'Grafische verleiders' geeft in tweehonderd affiches en kleinere aanplakbiljetten een verrassend overzicht van de ontwikkeling in het reclamebeleid van de PTT in de loop van deze eeuw. Hier zijn namelijk niet alleen de mooiste posters gekozen, maar omwille van de volledigheid ook de minder aantrekkelijke. Die laatste geven soms een hilarisch tijdsbeeld. 'De postgiro, da's makkelijk! ...en gratis!' grijnzen drie mensen met jaren '70-kapsel en brede boordpunten je toe op een affiche uit 1974 van het reclamebureau Moussault.

Toch hoort PTT tot de bedrijven die een naam hebben hoog te houden op het gebied van de esthetiek. Dat is vooral te danken aan de graficus en typograaf Jean François van Rooyen die in 1919 algemeen secretaris van het hoofdbestuur van PTT werd en zijn invloed ook liet gelden op het vlak van de uiterlijke presentatie van het bedrijf. Uit de jaren '20 stammen dan ook de eerste affiches voor kerst- en weldadigheidspostzegels van kunstenaars als Willem Arondeus, Georg Rueter en Anton Molkenboer, Tjipke Visser en Ernst Wynants.

In de jaren '30 krijgt de avant-garde van de Nederlandse typografie bij PTT alle ruimte. Piet Zwart en Gerard Kiljan gebruikten ook voor deze opdrachtgever de voor hen karakteristieke combinatie van rood-blauwe typografie en fotografie. Met recht is op de tentoonstelling aparte aandacht voor de vormgever N.P. de Koo, van wie een serie hoofdzakelijk typografische biljetten is te zien voor boven de brievenbussen, die ook door hem waren ontworpen.

Vlak voor en vooral ook na de oorlog krijgen de illustratief werkende ontwerpers de overhand: Jacques Joseph Mettes, Otto Treumann, Dick Elffers, Wim Brusse, Herman Berserik, Jan Bons en ook Max Velthuis en Fiep Westendorp.

In de loop van de jaren '60 begint de opmars van de reclamebureaus, die vanaf 1970 de vormgeving van de reclameaffiches helemaal overnemen. De posters worden onderdeel van grotere campagnes met als thema's 'Giroblauw past bij jou' en 'Laat eens wat van je hoorn'. Het karakteristieke handschrift van de ontwerper is er dan voorgoed af, maar als tijdsbeeld krijgen de affiches vast eeuwigheidswaarde. Al was het maar om de inhoud van de boodschappen: de introductie van de postcode in 1977, de introductie van de fax begin jaren '80 en de recente opkomst van de mobiele telefonie.