Misdaad en racisme in het gewone Russische leven

De Rus Aleksej Balabanov maakte met een krap budget de film 'Brat' over een provinciaal die verzeild raakt in een gangster-milieu. “De maffia speelt een rol in het leven van elke Rus tegenwoordig.”

ROTTERDAM, 3 FEBR. Wat men in het Westen nu precies ziet in de Russische film Brat (Broer) is zijn maker, Aleksej Balabanov (geb. 1959), eigenlijk een raadsel. “De hele film is gesproken in het jargon van de straat en de Russische onderwereld, dat zich niet in ondertitels laat vertalen”.

En zijn volgende film, het al gedraaide kostuumdrama Po oerodov i loedej (Over freaks en mensen), zal voor de niet-Russische toeschouwer nog onbegrijpelijker zijn, voorspelt hij. Vandaar dat Balabanov, als een van de weinige filmmakers uit in financieel opzicht armere filmlanden, op het Rotterdamse filmfestival niet op zoek is naar buitenlandse financiering van een nieuw project.

“Als je het een beetje slim aanpakt, valt er met film in Rusland wel geld te verdienen: wat vertoning hier en daar - Brat heeft drie weken achtereen gedraaid in St. Petersburg. Een normale distributie van filmkopieën hebben we niet in Rusland, ook van Brat bestaan maar vijf kopieën. Maar verdienen kun je ook aan videocassettes voor de rest van Rusland - de officiële dan, want de illegale heb ik natuurlijk niets aan.

“Dat hele moeilijke gedoe met Westerse geldschieters, onderhandelingen, bureaucratie - daar hoef ik me niet mee te bemoeien. Ik heb voor het maken van films ook niet een groot budget nodig. Brat is gemaakt voor ongeveer 200.000 dollar. Maar eigenlijk is dat niet goed uitgedrukt, want ik weet niet hoeveel de film gekost heeft. De apparatuur en de film zijn bij elkaar gescharreld via vrienden en relaties. En de acteurs, ook de ster Sergej Bodrov, hebben allemaal voor niets gewerkt met de belofte te zullen delen in de eventuele opbrengsten”.

Brat zou je als een Russische film noir kunnen omschrijven, een beetje in de stijl van Jean-Pierre Melville's films uit de jaren vijftig: jonge provinciaal, gewelddadig doch eerlijk, komt in de grote stad en raakt verzeild in het gangstermilieu waarin zijn oudere broer als huurmoordenaar actief is. Hij knapt voor zijn broer wat karweitjes op, liquideert en passant nog wat gemene maffiakopstukken die arme straatverkopers terroriseren, stuurt zijn broer - die moreel en fysiek in het harde maffialeven dreigt om te komen - terug naar het dorp om daar politieagent te worden. Zelf ambieert hij, na gedane zaken, geen voortzetting van zijn gangster-carrière. Hij lift de stad uit, om vrachtwagenchauffeur te worden.

“De maffia speelt een rol in het leven van elke Rus tegenwoordig”, meent regisseur Balabanov. In die zin is Brat dus een film over het gewone leven. Ook de - naar onze maatstaven - naar racisme neigende wijze waarop de gangsters hun wereld volgens ethnische maatstaven zien, moet als een fenomeen uit het Russische leven van alledag worden begrepen. “Natuurlijk hebben Russen de pest aan Tsjetsjenen en andere zwarten die de boel bij ons komen overnemen. En niemand houdt van joden, terwijl (Russische) Duitsers juist bij iedereen populair zijn”.

De vergelijking met Melville ontgaat hem: “Ken ik niet. Als ik bij het maken van Brat al een voorbeeld had, dan was het Taxidriver van Martin Scorcese”.

Balabanov begon zijn carrière ooit bij de staats-filmstudio's in Sverdlovsk, maar daar, in de Oeral, worden niet of nauwelijks nog films gemaakt, zodat hij al sinds enkele jaren in St. Petersburg woont en werkt. “Vorig jaar zijn er in Piter wel zo'n vijftien films gemaakt. De oude staatsstudio Lenfilm fungeert als een soort faciliteitencentrum. De producties zelf zijn in handen van kleine bedrijfjes, zoals mijn eigen STV”.

In Balabanovs vorige, korte film, Trofim, was in een bijrol Aleksej German te zien, een van de befaamdste regisseurs uit St. Petersburg die al sinds 1982 geen nieuwe film had en wiens nieuwe project, Chroestaljov, masjina! nu al jaren achtereen voor internationale festivals wordt aangekondigd maar niet komt. Gaat het wel goed met German? Balabanov: “Volgens mij wel. Ik hoorde dat hij bezig is met stemmenauditie, voor de geluidsband. Nee, over een jaartje is die film vast wel klaar”.

'Brat' wordt in maart in de Nederlandse bioscopen uitgebracht.