VVD-congres wijst 'botte' voorstellen af

Wat bezielde de VVD-aanhang toen zij afgelopen weekeinde ingreep in het verkiezingsprogramma? En is 'paars-2' nu dichterbij gekomen? Vragen na een opmerkelijk partijcongres.

ARNHEM, 2 FEBR. Bij menig VVDkaderlid speelde zatermiddag een licht triomfantelijk lachje om de lippen. Wie zei er ook al weer dat er binnen de VVD niet gediscussieerd werd? Wie had er beweerd dat alle VVD'ers als makke schapen achter Bolkestein aanliepen?

De opstand van de VVD-afgevaardigden, dit weekeinde in Arnhem, tegen de plannen van de partijleiding om het minimumloon te verlagen en de duur van de werkloosheidsuitkering te beperken, hadden in de ogen van het kader al deze observaties in één klap ontmaskerd.

“We hadden lak aan de apparatjiks”, riep de Leidse Kamerkringvoorzitter MacKay zatermiddag uitgelaten. De regionale voorzitter speelde een belangrijke rol in het schrappen van de als “bot”, “asociaal” en “kil” gewraakte voorstellen. “Dat gaat ons straks bij de verkiezingen drie zetels extra opleveren.”

Maar eensgezind wuifden MacKay en andere VVD-kaderleden de tegenwerping weg dat de partij haar rechtse ziel aan het verkopen is, alleen om straks bij de Kamerverkiezingen de grootste van het land te worden. Nee, het ging hen niet om electoraal gewin - al zijn die drie zetels extra mooi meegenomen - maar om de inhoud én om een demonstratie van een levendige partijdemocratie. “Die heeft bij ons gezegevierd”, zei een andere congres-afgevaardigde. “Dat kan de PvdA niet zeggen. Daar lapt Kok gewoon een duidelijke wens van zijn partijcongres aan zijn laars om de aftrek van de hypotheekrente te beperken.”

Toch blijft de vraag wat de afgevaardigden vrijdag tot hun opstand motiveerde. Want een opstand was het. Tijdens de behandeling van de sociaal-economische paragraaf meldden zich rijen sprekers bij de microfoons, terwijl het partijbestuur tevergeefs probeerde de tientallen amendementen in hoog tempo te verwerpen. De voorzitter van de commissie die het ontwerp-verkiezingsprogramma had opgesteld, Linschoten, legde tevergeefs zijn voorstellen nog eens uit: verlaging van het minimumloon zou langdurig werklozen aan een baan helpen, beperking van de WW voor 55-plussers zou voorkomen dat de WW net als eerder de WAO een verkapte afvloeiingsregeling wordt. Ook staatssecretaris De Grave praatte als brugman om het “fatsoenlijke” programma te verdedigen. Tevergeefs. “Als u het de aanwezigen hier al niet kunt uitleggen, hoe moeten wij het dan de kiezers uitleggen?”, klonk het uit de zaal.

Wie de congresgangers om hun beweegredenen vroeg, stuitte op hetzelfde oer-Hollandse 'overvloed en onbehagen'-sentiment dat eerder het CDA naar links dreef. “Nu het economisch goed gaat, kunnen we het ons niet permitteren werklozen en mensen met een minimuminkomen in de kou te laten staan”, zei bijvoorbeeld de Bossche Kamercentrale-voorzitter Kerpen. Geen verlaging van de bijstandsuitkeringen dus, zoals vier jaar geleden, maar een vriendelijke tekst die ook nog homoseksuelen toestaat kinderen te adopteren, een gedachte die de burgerlijk-liberalen van de VVD lange tijd een tikkeltje te wild vonden.

Wat de afgevaardigden in de verklaring van hun gedrag er niet bij zeiden, was dat hun wijzigingsvoorstellen - anders dan de hypotheekrente-aftrek bij de PvdA - in electoraal opzicht tamelijk risicoloos waren. Uit diverse onderzoeken blijkt namelijk dat de VVD niet populair is omdat Bolkestein zich al jaren lang de vingers blauw schrijft tegen het minimumloon, maar om wat hij zegt over asielzoekers en minderheden. Staatssecretaris De Grave, één van de politieke 'dieren' van de VVD, voorspelde zaterdag dan ook in de wandelgangen dat asielzoekers “zeker” weer een thema in de campagne zullen worden. In dat verband wees hij op voorstellen van de PvdA-commissie Van Thijn, die in een intern partijstuk juist heeft voorgesteld het asielbeleid te versoepelen. Deze voorstellen zijn goed nieuws voor de liberalen die zaterdag de sociale politiek als onderscheidend thema kwijtraakten.

Bolkestein zelf nam zaterdag al een voorschot. In zijn slottoespraak wees hij erop dat het aantal asielzoekers na twee jaar van daling weer stijgt. De VVD-leider pleitte met name voor maatregelen tegen asielzoekers die zonder geldige papieren het land binnenkomen. “Iedereen kan zien dat het zo niet door kan gaan.”

Minister Zalm, die het afgelopen weekeinde zo vaak door congresgangers werd toegejuicht dat hij langzamerhand VVD-leider Bolkestein qua populariteit naar de kroon lijkt te steken, roerde een tweede mogelijk verkiezingsthema aan: dat van de financiële deugdelijkheid. Hij wees op de “miljarden-wensen” van het PvdA-congres. Daarmee vergeleken staken de 200 miljoen die de wijzigingsvoorstellen van het VVD-congres volgens hem kosten heel sober af, al brachten die wijzigingsvoorstellen de graag grappende minster er wel toe luidkeels de Internationale in te zetten.

Bolkestein waarschuwde in dat verband voor afglijden naar nieuwe “gezapigheid” als het landsbestuur aan PvdA en CDA zou worden overgelaten. “CDA en PvdA willen doen geloven dat de sociale zekerheid nu af is. Het CDA wil er zelfs een kleine drie miljard bij doen, meer dan de PvdA. Dat wordt straks nog moeilijk kiezen voor links Nederland.”

Is met dit VVD-congres de formatie van een tweede paarse kabinet nu dichterbij gekomen? Bolkestein zei laconiek van wel. Anderen in Arnhem daarentegen wezen erop dat de VVD twee belangrijke punten is kwijtgeraakt die de partij in de onderhandelingen had kunnen ruilen tegen wensen van PvdA en eventueel D66. Zei PvdA-fractievoorzitter Wallage in zijn reactie niet dat “we” deze twee punten alvast binnen hebben?

Ondergesneeuwd raakte een beetje dat ook CDA-leider De Hoop Scheffer de wijzigingen in het VVD-programma heeft verwelkomd. Behalve de verschillen tussen VVD en PvdA zijn afgelopen weekeinde ook die tussen VVD en CDA kleiner geworden. Kabinetsformaties waarbij geen van de partijen elkaar hoeven uit te sluiten, kunnen eenvoudig maar ook heel lastig zijn, zoals de formatie van 1994 heeft uitgewezen.