Vlijmscherp ballet over relaties

Dans op 3: Black Cake - Concertante. NPS, Ned.3, 20.22-21.23u.

Er zijn maar weinig choreografen van naam die een ballet voor een speciale gelegenheid willen maken. Er zijn er nog minder die dat ook goed kunnen. Hans van Manen wil, kan en doet het ook en altijd met als resultaat dat er een herinnering achterblijft die je op z'n minst doet glimlachen. Ter gelegenheid van het 30-jarig jubileum in 1989 van zijn huisgezelschap het Nederlands Dans Theater schiep hij een feestelijk choreografisch gerecht dat meer bleek te zijn dan een eenmalige, smakelijke danstaart.

Zijn Black Cake had alles wat bij een stijlvol verjaardagsfeest hoort: mooie, door Keso Dekker chique aangeklede mensen, verrukkelijke muziek (Tsjaikovski, Janácek, Strawinsky, Mascagni, Massenet), een bruisende vaart en een sfeer van uiterst smaakvol amusement. Maar er zaten meer ingrediënten in Van Manens zwarte taart: de kleine snufjes prikkelende venijnigheid zorgden voor een ballet dat een vlijmscherpe analyse bleek van sociaal gedrag en onderlinge relaties.

Een ballet dat een langer leven dan dat van een enkele feestavond verdiende en dat ook kreeg. Niet alleen nam het Nederlands Dans Theater het terug in zijn programma's maar ook buitenlandse gezelschappen wilden het graag op hun repertoire. Een daarvan is het Bayerisches Staatsballett waarmee in 1997 een televiseversie werd gemaakt.

Als Black Cake begint is de twaalfkoppige dansersgroep nog bezig met de voorbereidingen voor het feest. Er worden ritsen dichtgemaakt, japonnen glad gestreken, doorschijnende broeken glad langs de heupen getrokken, elegante, hooggehakte schoentjes vastgegespt en partners getest tot de formele ballroom danshouding wordt aangenomen en er begonnen kan worden. Na een pittig, mooi geconstrueerd ensembledeel volgen er drie in stemming verschillende duetten waaruit blijkt dat er tussen elk van de glimlachende, zich in gezelschap keurig gedragende paren, nogal wat wrijvingen en frustraties zijn. Ten slotte wordt de champagne opgediend en zie je heel geleidelijk het keuvelende gezelschap wat licht in het hoofd en onzeker in de benen worden.

De dansers van het Bayerisches Staatsballett voeren Black Cake zeer goed uit maar echt evenaren doen ze de toenmalige NDT-dansers niet en niemand kan zo subtiel en elegant in lichte dronkenschap raken als Sabine Kupferberg dat ooit deed. Het ballet is goed door de tv-camera's geregistreerd, al kan zo'n opname het nooit helemaal opnemen tegen een live uitvoering. Mooi zijn ook de opnames van Concertante, een ballet dat Hans van Manen in 1994 voor de jongerengroep van het NDT maakte op Frank Martins prachtige Petite Symphonie Concertante - een ballet waarover ik destijds schreef dat ik het na het vallen van het doek direct weer had willen zien. De geraffineerde eenvoud en de logica waarmee bewegingen in elkaar overgaan zonder ooit voorspelbaar te worden blijven fascineren, evenals de helderheid in de opbouw van solo's naar duetten, trio's en ensemblestukken. Ook door de samenhang tussen dans en muziek krijg je het gevoel van “zo moet het en niet anders”. Dit voor 4 paren gemaakte Concertante zit vol verrassende details: de golvende armbewegingen, de draaiende heupen, de manier waarop partners elkaars lichaam ondersteunen of van richting doen veranderen.

Opvallend is ook de kostumering van Keso Dekker. De strakke gestreepte tricots die door belichting een wisselende kleur aannemen, maken de dansers vaak tot in helder water zwemmende tropische vissen. De cameravoering doet vooral de ruimteverdeling en de wervelende patronen in het ensemblewerk voortreffelijk uitkomen.