Turkije geeft niet toe aan Europese lijmpoging; Ambassadeur bij EU over geschonden afspraken

Ulluç Özülker, de Turkse ambassadeur bij de Europese Unie, spant zich sinds 1965 als diplomaat in om Turkije ooit, het doet er niet toe over hoeveel jaren, lid te laten worden van de EU. Maar dat project, zijn “baby”, kan hij voorlopig verder vergeten.

BRUSSEL, 31 JAN. Dit jaar kunnen de betrekkingen tussen Turkije en de Europese Unie slechts verslechteren, zegt Ulluç Özülker. Een brief zoals de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Van Mierlo onlangs aan diens Turkse collega Cem schreef in een poging om het klimaat tussen Ankara en Brussel te verbeteren, noemt de Turkse ambassadeur bij de Europese Unie “zinloos”.

En passant merkt hij op dat hij het kan waarderen dat Van Mierlo zich aan eenmaal ingenomen standpunten houdt. Maar tevens is het hem opgevallen dat de Nederlandse minister soms niet geheel doordachte opmerkingen maakt. “Hij realiseert zich ook niet altijd dat hij minister van Buitenlandse Zaken van het kleine Nederland is en bovendien tot een kleine politieke parij behoort,” zegt hij.

Zo begrijpt Ambassadeur Özülker niet waarom Van Mierlo, overigens net als de Britse minister Cook, Ankara heeft laten weten dat de staats- en regeringsleiders van de EU in december in Luxemburg geen voorwaarden stelden aan Turkse deelname aan de zogeheten Europese Conferentie, die op 12 maart in Londen moet beginnen. Het zijn volgens hem voorwaarden, punt uit. In de 'conclusies van Luxemburg' staat dat leden van de Conferentie zich ertoe dienen te verbinden territoriale geschillen voor te leggen aan het Internationaal Gerechtshof in Den Haag. Turkije wenst dat niet te doen met zijn territoriale geschillen met Griekenland. Bovendien moeten deelnemende landen het recht eerbiedigen van elk Europees land dat voldoet aan de criteria voor toetreding tot de EU. Maar Turkije wil op dit ogenblik niet dat Cyprus onderhandelingen voor toetreding tot de EU begint.

Özülker zegt dat het karakter van die Europese Conferentie anders is dan Turkije aanvankelijk was voorgesteld. Turkije denkt er volgens hem niet over toe te geven aan lijmpogingen van de EU. Het zal bij de Europese Conferentie in Londen niet aanzitten bij de vijftien lidstaten van de EU, de tien Oost-Europese kandidaat-lidstaten en Cyprus. “Er bestaat geen twijfel over,” zegt Özülker, “dat Turkije een uitnodiging zal afwijzen. Turkije is niet idioot.”

Net zo staat volgens hem vast dat op het ogenblik dat onderhandelingen over de toetreding van Cyprus tot de EU beginnen, de verdeling van dat eiland in een Grieks- en een Turks-Cypriotisch deel definitief zal worden. Turkije heeft altijd gezegd dat het onderhandelingen over Cypriotische toetreding tot de EU slechts zal aanvaarden, wanneer het conflict over dat eiland is opgelost. Begint de EU daar toch eerder aan, dan moet de EU volgens hem de gevolgen van een Turkse reactie dragen.

Özülker, die binnenkort een topfunctie bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in Ankara krijgt, klinkt verbitterd. Hij dreigt met de mogelijkheid dat Turkije uit het 'Barcelona-proces' stapt, het overleg van de EU-lidstaten met de landen van het Middellandse Zeegebied. Als dat gebeurt, waarschuwt hij, stapt ook Israël op. Dan is het Barcelona-proces niet meer dan een praatclub van de EU met Arabische landen.

De Britse diplomaat Sir David Hannay, permanent vertegenwoordiger op Cyprus, wilde onlangs Ankara bezoeken maar werd niet ontvangen, vertelt de ambassadeur. Daarop heeft de Britse premier Blair zelf zijn Turkse collega Yilmaz gebeld om te zeggen dat Hannay als zijn persoonlijk vertegenwoordiger naar Turkije kwam. Toen heeft Yilmaz Hannay ontvangen, maar het gesprek is alleen gegaan over de Brits-Turkse betrekkingen. Want Groot-Brittannië mag dan de huidige voorzitter van de EU zijn, over de relatie met de EU wil Turkije niet eerder praten dan dat de Europese regeringsleiders zijn teruggekomen op de conclusies van hun topbijeenkomst in Luxemburg vorig jaar december.

Özülker verwacht niet dat dat gebeurt. Daarom denkt hij dat de betrekkingen van zijn land met de EU voorlopig verder verslechteren. Pas na de Duitse verkiezingen dit najaar komen er volgens hem mogelijkheden om te denken over een nieuwe start voor de Turks-Europese relaties. De Duitse bondskanselier Kohl dicht hij een belangrijke rol toe bij de gebeurtenissen van het afgelopen jaar, waardoor de Turkse wens erkend te worden als kandidaat-lid van de EU niet is vervuld. Toch zegt hij dat zijn land wel begrip heeft voor de positie van Kohl. Met de verkiezingen van komend najaar in het vooruitzicht heeft Kohl volgens de ambassadeur geen behoefte aan discussies over een Turkse kwestie.

De Europese top van Luxemburg was volgens Özülker voor Turkije de druppel die de emmer deed overlopen. Hij beschuldigt de EU ervan voortdurend afspraken niet na te komen. Financiële steun van de EU aan Turkije in het kader van de douane-unie is onder druk van Griekenland en van het Europees Parlement tegengehouden, vooral omdat Turkije geen vorderingen maakt op het gebied van de mensenrechten. Özülker ontkent niet dat zijn land op veel gebieden niet voldoet aan normen van de EU. Maar daarom vindt hij dat de EU Turkije moet helpen zich in veel kortere tijd dan de West-Europese landen te ontwikkelen tot een moderne staat.

Hij zegt dat de Turkse minister van Buitenlandse Zaken, Cem, vorig jaar in Straatsburg zijn Italiaanse collega Dini aanschoot om erop aan te dringen dat het overleg over justitiezaken tussen Turkije en de EU van de grond zou komen. “Wat deed Dini? Hij zei niets en liep weg!” De ambassadeur toont een resolutie van de associatie-raad van Turkije en de EU van najaar 1995. Daarin is regelmatig overleg tussen Turkije en de EU-lidstaten op het niveau van topambtenaren en van ministers afgesproken. Maar ondanks Turks aandringen is er volgens de diplomaat nog nooit iets van gekomen. Toen Italië vorig jaar een vloed aan Koerdische vluchtelingen kreeg, werd Turkije plotseling wel verweten dat het niet over problemen op het gebied van politie en justitie overlegt.

De ambassadeur zegt dat Turkije aanvankelijk is voorgehouden dat de Europese Conferentie direct verband hield met het uitbreidingsproces van de EU. Deze conferentie is een initiatief geweest om een forum te scheppen waarin Turkije samen aan tafel zit met de kandidaat-lidstaten uit Oost-Europa en Cyprus. Turkije heeft niet dezelfde status als die landen, onder andere wegens de situatie op het gebied van de mensenrechten en de Turkse houding in verband met Cyprus.

Özülker was erbij toen de Luxemburgse premier Juncker in Ankara de ontwerp-conclusies van de EU-regeringsleiders presenteerde. “Yilmaz zei toen dat Juncker een vreemde constructie presenteerde door Turkije voorwaarden te stellen om kandidaat te kunnen worden voor het kandidaatschap van de EU ,” zegt de Turkse diplomaat. Yilmaz stelde voor om eerst eens de afspraken over samenwerking uit 1995 uit te voeren. Juncker zou toen hebben geantwoord dat hij niets kon beloven.

Als de gesprekken tussen de EU en Turkije weer op gang komen, vindt Özülker dat die moeten gaan over de achtergronden van alle problemen. Dat zijn volgens hem bezwaren binnen de EU tegen de toelating van een land waarvan de meerderheid van de bevolking moslim is en de angst voor uit de hand lopende kosten bij steun aan Turkije om te bereiken dat het ooit aan onderhandelingen over toetreding kan beginnen.

En dat zal op den duur verdwijnen? De Klerk, de eerste rector-magnificus in Tilburg die niet katholiek is, grijnst breed. “Het is geen groeimarkt, nee.”