Russische stad wil communistisch blijven

De stad Norilsk in het noorden van Rusland verlangt terug naar de Sovjet-tijd. Om het kapitalisme buiten te houden wil de stad zich van de rest van het land afschermen.

NORILSK, 28 JAN. Een van de laatste relikwieën van het Sovjet-tijdperk, de mijnbouwstad Norilsk in het extreme noorden van Rusland, wil zich na zeven jaar van vrijheid weer afsluiten van de kapitalistische buitenwereld. Het stadsbestuur heeft daartoe het Russische parlement verzocht om de status van “gesloten stad” - die de nederzetting in 1991 had opgegeven - terug te krijgen.

Norilsk, dat niet via wegen of spoorlijnen met de rest van Rusland is verbonden, wordt dan weer een schier onbereikbaar eiland van nikkelmijnen en hoogovens. Net als vroeger. Door strikte reisbeperkingen in te voeren hopen de kwart miljoen inwoners misdaad, mafia, werkloosheid, tbc, drugs en andere crisissymptomen buiten de deur te houden.

Want hier, boven de Poolcirkel, hebben de metaalarbeiders “volledig communisme” bereikt, zegt de fabrieksgids Vera Vladimirovna. In materieel opzicht welteverstaan: sport, spel, onderwijs, cultuur, gezondheidszorg en vakantie, alles is van wieg tot graf verzorgd. Van de 49-jarige Volodja, die op 800 meter diepte in de Oktobermijn een pneumatische boor in het rijke erts zet, tot de 19-jarige leerling-lasser Misja in de gieterij De Hoop, praktisch het hele, 135.000 leden tellende arbeiderslegioen verlangt terug naar de Sovjet-tijd. In het lokale krantje De Poolbode roepen lezers op om Norilsk af te scheiden van Rusland om als zelfstandig socialistisch reservaat te kunnen voortbestaan.

Nog liggen de lonen bij de Norilsk Nikkel 'Kombinat' (gemiddeld 1.200 gulden) viermaal zo hoog als in de rest van Rusland, en ze worden nog uitbetaald ook. Maar de afbraak van de verzorgingsstaat is in volle gang. De staat heeft de Kombinat verkocht aan een Moskouse bankier, Vladimir Potanin, die de begroting wil schonen van posten als het theatergezelschap V.I. Lenin, het schoolzwemmen of de stadsverwarming. De nieuw benoemde directeuren wagen het om mijnwerkers, de vroegere helden van de Sovjet-Unie, als overtollige arbeidskrachten te ontslaan. Voor het eerst in haar 63-jarige geschiedenis - van dood en dwang onder Stalin, ambitieuze vijfjarenplannen en altijd stijgende productiegrafieken - kent de stad werklozen; tienduizend in getal. Niettemin vervangt de nieuwe eigenaar lokale specialisten door ongeschoolde Azeri of vluchtelingen uit de Kaukasus, voor wie een half salaris altijd nog een astronomisch bedrag is.

“Om de komst van ongewenste en onaangepaste elementen tegen te gaan moeten we de stad opnieuw afschermen”, zegt Viktor Litvinemko, de voorzitter van het stadsbestuur. Op zijn begroting verschijnen scholen, peuterspeelzalen en klinieken, die eerder door de Kombinat gefinancierd werden. De stad komt geld tekort, dus mogen er geen nieuwkomers bij: alleen op vertoon van een verblijfsvergunning of een speciale uitnodiging kun je straks nog een vliegticket naar Norilsk kopen. Wil de Kombinat toch iemand aantrekken van buiten de enclave, dan zal hij de stad daarvoor moeten betalen. Hoeveel? Ongeveer tienduizend gulden: de prijs van de collectieve voorzieningen per persoon per jaar.

Meer nog dan de kou, de winterse poolnacht en de sneeuwstormen die het vliegveld vijftig dagen per jaar platleggen vreest de bevolking van Norilsk het kapitalisme. Het stadsbestuur heeft al een draaiboek klaarliggen voor het geval Moskou het sluiten van de stad niet steunt, of zelfs onwettig verklaart: “Dan voeren wij onze eigen controles en heffingen in”, zegt Litvinemko met een grijns.

In Rusland zijn er nog zo'n 150 gesloten steden en onderzoekscentra, die onder de ministeries van Defensie en Atoomenergie vallen. Per decreet van president Jeltsin is er vorig jaar nog een bijgekomen: de stad Sjichani in centraal-Rusland waar biologische wapens worden ontwikkeld. Het is bekend dat de inwoners van geheime plaatsen als Arzamas-16 (waar de kernfysicus en latere activist voor de rechten van de mens Andrej Sacharov aan de wieg van de Sovjet-bom heeft gestaan) en Krasnojarsk-26 (met drie plutoniumfabrieken) er weinig voor voelen om de deur voor buitenlanders en buitenstaanders open te zetten. Maar de aankondiging van Norilsk om opnieuw reisbeperkingen in te voeren is zonder precedent.