Niet al het slechte weer komt van El Niño

Het klimatologische verschijnsel El Niño is over zijn hoogtepunt heen. Hoewel deze Niño de zwaarste was tot nog toe, kan niet al het slechte weer aan hem worden toegeschreven.

DE BILT, 28 JAN. El Niño is op zijn retour. De vrijwel onvoorspelbare, plotselinge opwarming van de Stille Oceaan die het weer op duizenden kilometers afstand beïnvloedt zal binnen een paar maanden door de natuurlijke afwisseling van de seizoenen worden ingehaald. Er is maar een kleine kans dat 'het grillige beest' de maand april overleeft. Gemeten naar de opwarming van de Stille Oceaan die heeft plaatsgevonden was het de zwaarste Niño van de eeuw. Toen zich dat in juli vorig jaar begon af te tekenen is door Amerikaanse onderzoeksinstituten groot alarm geslagen. Van de weeromstuit hebben de geestdriftige media sindsdien álle bijzondere weersontwikkelingen aan El Niño toegeschreven. Maar veel slecht weer stond totaal los van El Niño en tal van voorspelde Niño-effecten zijn deze winter niet opgetreden.

“Het is niet waarschijnlijk dat de recente zware regenval in Kenia in verband staat met het El Niño-verschijnsel. Ook de samenhang tussen de ijsregen in Canada en El Niño is moeilijk te bewijzen. Maar voor de meeste extreme weersverschijnselen van de afgelopen vijf maanden is dat verband wel aannemelijk.” Dat zegt klimaatonderzoeker dr. Geert Jan van Oldenborgh van het KNMI in De Bilt. Van Oldenborg doet theoretisch onderzoek naar El Niño, maar volgt ook de klimaateffecten die het verschijnsel elders teweegbrengt.

'El Niño' (het kindeke of het kerstkind, omdat het verschijnsel altijd rond Kerstmis opduikt wanneer bij Peru de ansjovis verdwijnt wegens het wegvallen van de koude golfstroom) is tegenwoordig de aanduiding van een verschijnsel dat de hele Stille Oceaan rond de evenaar omvat. Wezenskenmerk is een oostelijke uitbreiding van de grote hoeveelheid warm zeewater die zich in niet-Niño jaren bij Nieuw Guinea ophoudt. De passaten in het oosten van de Stille Oceaan houden deze warm pool gewoonlijk op zijn plaats. Op onvoorspelbare momenten zwakken de passaten af en stroomt het warme water uit over het midden en oosten van de Stille Oceaan, wat een reeks oceanische en atmosferische verschijnselen op gang brengt. Zeestromingen verplaatsen zich en ook luchtstromingen worden tot op zeer grote afstand van de Stille Oceaan beïnvloed omdat de warm pool een centrum van opstijgende lucht is.

De huidige Niño, die al in april ontstond, overtreft de zware Niño van 1982/1983 en die van 1972 en is daarmee de zwaarste sinds het begin van de gedetailleerde waarnemingen, eind jaren zestig. In sommige delen van de equatoriale Stille Oceaan was het zeewater meer dan vijf graden warmer dan gewoonlijk.

Al lang voordat het mechanisme achter El Niño bekend werd, was het onderzoekers opgevallen dat droogte in India bijna altijd samengaat met droogte in Indonesië en in delen van Australië. Toen de Deen Jacob Bjerknes in 1966 vaststelde dat veel van deze samenhangende klimaatafwijkingen ook weer in verband stonden met El Niño is de samenhang onderzocht.

Pagina 4: Regen Kenia 'gril' klimaat

Het lukte een beeld te krijgen van de samenhang tussen El Niño en extreme weersomstandigheden doordat El Niño's steeds samengaan met typische luchtdrukverschillen tussen Tahiti en Darwin, die al een eeuw worden geregistreerd. In 1992 bracht de Amerikaanse meteoroloog Chester Ropelewski van de National Weather Service een overzicht van de afwijkingen in neerslag en temperatuur die meestal samengaan met een El Niño. De vraag is dus welke zich afgelopen winter hebben voorgedaan.

Volgens de verwachting warmde het zeewater voor de kust van Peru en Ecuador op waardoor enerzijds de ansjovis verdween en anderzijds zware regens vielen in de Peruaanse woestijn. Aan de andere kant van de Stille Oceaan was Indonesië al maanden eerder door langdurige droogte getroffen waardoor de gewone bosbrandjes dramatische vormen aannamen. Na november kwamen overigens, mèt de moesson, weer de gewone hoeveelheden neerslag naar beneden. In het oosten van de archipel en Nieuw Guinea is het nog steeds droog. De voorspelde hitte en droogte rond Sidney gaat eveneens gepaard met bosbranden.

Kenia en Oeganda zagen hun kleine regentijd door El Niño versterkt en de zware overstromingen die vervolgens stroomafwaarts in Somalië ontstonden trokken veel aandacht. Maar de recente dramatische regenval in Kenia geldt als een gril van het klimaat. Anderzijds zijn de droogte en de voedselschaarste rond Zimbabwe 'klassieke' Niño-effecten waartegen de lokale overheid al jaren voorzorgsmaatregelen treft. Ze legt voedselvoorraden aan en propageert de teelt van droogteresistente maïssoorten.

Sinds enige jaren beschouwt men ook zware winterse regenval in het zuidwesten van Spanje (die in november tot overstromingen leidde) wel als een El Niño-effect, maar het beeld in Spanje is gecompliceerd omdat er ook een ritmiek is in de luchtdrukverdeling boven de Atlantische Oceaan, een bescheiden tegenhanger van El Niño, die een sterke invloed heeft op de neerslag. Voor regens vroeg in de herfst is een verband met El Niño aannemelijk.

Zuid-Amerika onderging de weersveranderingen die het kaartje toont, zij het dat de droogte van Noordoost-Brazilië zich dit jaar uitstrekt tot het Caraïbische gebied. Halverwege december werd Mexico getroffen door een koudegolf met sneeuw en extreem lage temperaturen. Voor Florida, Texas en Zuid-Carolina zijn regenval en overstromingen gerapporteerd. Alles conform 'Ropelewski'.

De westkust van Mexico werd dit najaar door meer orkanen getroffen dan gewoonlijk. In niet-Niño-jaren buigen de orkanen die boven de Stille Oceaan ontstaan meestal naar het noorden af voor ze land treffen, nu lag hun koers iets oostelijker. Uiteindelijk bereikten de orkanen, tot stormen afgezwakt, zelfs de kust van Californië. Of de recente ijsregen in oostelijk Canada aan El Niño kan worden toegeschreven is een min of meer academische kwestie. De relatief zachte omstandigheden die er voor nodig zijn komen natuurlijk veel vaker voor, toch is de omvangrijke ijsregen van dit jaar een zeldzaamheid.

Dankzij het feit dat een zich ontwikkelende El Niño steeds vroeger wordt herkend en de gevolgen redelijk zijn te voorspellen kan op de gebeurtenissen worden geanticipeerd. Toch zijn voorzorgsmaatregelen nog een zeldzaamheid. Voor een deel vindt dit zijn verklaring in de grilligheid van de Niño-effecten. Voor het noordoosten van Australië voorspelt Ropelewski droogte, maar deze winter heeft het er uitbundig geregend. Ook de voorspelde warmte in Japan heeft zich niet gemanifesteerd.