Eerste Noerejev-expositie in Rusland

Nadat Rudolf Noerejev in 1961 naar het Westen was gevlucht, bestond de danser niet meer voor de Sovjet-autoriteiten. Hij was een 'verrader van het volk'. Galeriehoudster Natalia Rjoerikova haalde hem postuum terug naar Rusland, in de vorm van een expositie.

MOSKOU, 28 JAN. Haar lippen lijken een gebed te prevelen, of een ode, maar wie beter naar Olga Tavoesjnjanskaja kijkt, ziet dat ze de ingelijste voorpagina van The Daily Express van zaterdag 18 juni 1961 probeert te ontcijferen. 'Dance to Freedom', staat er over de volle breedte. 'Ballet Star in Drama at Paris Airport.'

Hoewel Olga, zelf een danseres, het Engels maar half begrijpt, leest ze met grote concentratie door: “Tot woede van de Rode veiligheidsmannen heeft de Russische balletdanser Rudolf Noerejev vannacht de sprong naar de vrijheid gemaakt op een Parijse luchthaven.” Olga is speciaal uit de Wolga-stad Nizjni Novgorod naar Moskou gekomen voor de eerste Noerejev-expositie in diens geboorteland. “Dit is allemaal nieuw voor mij”, zegt ze. “Al die tijd zijn wij hier verstoken geweest van de meest elementaire informatie over hem.”

Vanaf de dag van Noerejevs vlucht in 1961 hadden de Sovjet-autoriteiten de sterdanser van het Leningradse Kirov-ballet doodgezwegen. Noerejev bestond niet meer, en als hij nog bestond - in korte berichtjes in de Pravda - dan heette hij een 'verrader van het volk'. De naar het Westen overgelopen danser werd in eigen land bij verstek veroordeeld tot zeven jaar cel en confiscatie van zijn bezit.

Het onthaal aan gene zijde van het IJzeren Gordijn, daarvan getuigt The Daily Express, was geheel in Koude-Oorlog-stijl: 'Het drama begon toen een troep Sovjet-bewakers gekleed in flodderbroeken het Kirov-ballet naar een gecharterd vliegtuig loodste voor de doorreis naar Londen. De kleine en lichtvoetige Noerejev hield een boeket in de lucht en zwaaide ermee naar zijn bewonderaars. Het volgende moment gleed hij in zweefvlucht door de gewelfde hal, in het Engels schreeuwend, met overslaande stem: Ik wil in Frankrijk blijven. Ik wil vrij zijn!'

Galeriehoudster Natalia Rjoerikova heeft hem postuum teruggehaald naar Rusland - in de vorm van een bestaande, Franse tentoonstelling. “Want hij is immers van ons”, zegt ze. “Ik wil zijn landgenoten laten proeven van de sfeer van zijn leven en zijn kunst.” Wie de weg naar haar krappe, van buitenaf onherkenbare huiskamergalerie weet te vinden, krijgt een in Rusland niet eerder vertoonde fotocollectie te zien van Noerejev de danser, Noerejev de dandy en Noerejev 'de tsaar'. De als behang zo grote portretten van deze lichtgeraakte, super ijdele sprookjesfiguur - in zijn met keizerlijke overdaad ingerichte paleiswoning in het Parijse Quartier Latin - brengen bij de meeste Moskovieten een lichte schok teweeg: was hij zo rijk? leefde hij werkelijk zo decadent?

Dat hij homo was, aan aids leed, en als 'een geveld en uitgemergeld roofdier' in 1993 in Parijs was gestorven - dat weten de Russen wel. Zulke details waren hun niet bespaard gebleven, evenmin als medische betogen over het verband tussen kapitalisme, verderf en het aidsvirus, die ook na de val van de Sovjet-Unie bleven verschijnen.

Noerejev, geboren in een treinwagon in het Basjkierse binnenland, kreeg ten tijde van de perestrojka en glasnost, in 1987, een visum om zijn doodzieke moeder te bezoeken. Maar ze herkende Rudolf niet. De enige kans voor het Sovjet-publiek om een glimp van de verloren zoon op te vangen kwam in 1989 toen hij in het Marijinski-theater in St. Petersburg optrad, op dezelfde dansvloer waarop hij drie decennia eerder was doorgebroken. Drie jaar later - toen zijn krachten al uit zijn lichaam wegstroomden - regisseerde hij nog een Romeo en Julia in de Russische stad Kazan.

Maar het is pas nu, in deze Moskouse galerie, dat zijn landgenoten zich in alle rust in Noerejevs leven-over-de-grens kunnen verdiepen. Sinds de opening in december (de expositie is verlengd tot 10 februari) trokken zesduizend bezoekers langs de vitrines met afgetrapte balletschoenen, de operakostuums en de - vaak gevoelige - foto's van Noerejev back stage, op straat in de regen of op Caraïbische stranden.

“Er is te lang over hem gezwegen!” staat er anoniem in het gastenboek gekrabbeld. En: “Diep bedroefd dat deze felle, weergaloze persoonlijkheid in eigen land nooit erkend is.” Maar ook: “Goddank is de banvloek verdwenen die maakte dat jij niet naar huis kon terugkeren, en goddank kunnen wij je nu zien dansen, ook al is het op videoschermen en in foto's aan de muur.”