Fantoompijn kan tussen de oren worden opgewekt

Mensen die een arm of been missen hebben soms toch nog pijn in het ontbrekende lichaamsdeel. Het was een raadsel waar dat gevoel zetelde, vooral omdat blijkt dat de beleving van de begrenzing van het eigen lichaam zich aan de verkleinde werkelijkheid aanpast. Geamputeerden weten op gegeven moment dat ze hun rechterteen niet meer kunnen stoten als ze hun tot de knie geamputeerde rechterbeen langs de tafelrand omhoog zwaaien. De lichaamsgrenzen liggen vast in cortex en thalamus. De thalamus is een centraal in de hersenen liggende hersenstructuur waar veel motorische en gevoelsfuncties worden gestuurd.

Mensen met veel fantoompijn kunnen daarvan worden verlost door elektrische stimulatie van bepaalde gebieden van de thalamus. Het idee is dat in de thalamus neuronen liggen die pijn- en gevoelsprikkels van het lichaamsoppervlak verwerken. De thalamus bevat een projectie van het lichaamsoppervlak, waarvan al eerder is aangetoond dat de handen, voeten, benen en armen relatief groter gerepresenteerd worden dan de romp.

Elektrische stimulatie van de thalamus om de fantoompijn te onderdrukken gebeurt met een elektrode die in de thalamus wordt gebracht. De juiste plaats van de prikkeling bepalen neurochirurg en patiënt samen door tijdens de operatie de elektrode millimeter voor millimeter de thalamus in te schuiven en door prikkeling te kijken waar de patiënt iets voelt. De patiënt is bij bewustzijn tijdens deze ingreep. Het aanprikken van de hersenen is verder niet pijnlijk. Neuro-onderzoekers van de universiteit van Toronto hebben nu bij zes patiënten de elektroden tijdens het inbrengen niet alleen gebruikt om elektrische prikkels uit te delen, maar ook om elektrische activiteit in de thalamus te registreren (Nature, 22 jan).

Bij alle zes patiënten veroorzaakte het inbrengen van de elektrode op de juiste plaats in de thalamus onaangename tintelingen of pijn in het ontbrekende onderbeen of de missende onderarm. De elektrische stroompjes die nodig waren om de pijn op te wekken waren net zo zwak als de stroom nodig om in nog aanwezige ledematen pijngevoelens op te wekken.

Bij een positie van de elektrode op een plaats waar het geamputeerde lichaamsdeel werd gevoeld bleek soms een discrepantie te bestaan tussen elektrostimulatie en elektrische registratie. Bij één patiënt die net boven de knie was geamputeerd veroorzaakte het strijken over de binnenkant van de stomp bijvoorbeeld elektrische activiteit in de thalamus op de dezelfde plaats waar prikkeling met de elektrode pijn in de rechterkant van zijn ontbrekende voet deed ontstaan. Soms voelde een patiënt bij prikkeling op een bepaalde plaats in de thalamus niet alleen iets in zijn (verdwenen) voet, maar ook in een paar (aanwezige) vingers of in zijn onderlip.

De voorlopige hypothese na dit onderzoek is dat neuronen in de thalamus bij afwezigheid van de bij hen horende extremiteit deels voor andere lichaamsdelen aan het werk gaan. De waarnemingen verklaren dat aanraken van de stomp gevoel in de afwezige ledematen kan veroorzaken. Dat gebeurt kennelijk via de neuronen in de thalamus.