Reeks werken van Stockhausen begint met 'Inori'

In Stockhausens choreografische compositie Inori mimen de solisten met subtiele hand-, vinger-, en armbewegingen een stomme melodie, die in al haar nuanceringen te horen is in de orkestpartij. Morgen is het mystieke werk te beluisteren in de Matinee op de Vrije Zaterdag.

Inori van Stockhausen door het Radio Kamerorkest o.l.v. Peter Eötvös. Tanz-Mimen: Kathinka Pasveer en Alain Louafi. Klankregie: Karlheinz Stockhausen. 24/1, Concertgebouw Amsterdam, 15u, inl. (020) 671 83 45.

HILVERSUM, 23 JAN. In den beginne schiep God het Ritme en de toon G. Zo gebeurt het althans in de choreografische compositie Inori van Karlheinz Stockhausen. Dit grote religieuze werk uit de jaren zeventig zal in de komende Matinee op de Vrije Zaterdag worden uitgevoerd door het Radio Kamerorkest onder leiding van Peter Eötvös. Karlheinz Stockhausen, die dit jaar zeventig wordt, zal zelf aan het mengpaneel de klankregie voor zijn rekening nemen. Inori is de eerste compositie uit de reeks grote werken van Stockhausen die de komende jaren worden uitgevoerd in de Matinee op de Vrije Zaterdag.

Stockhausen vat in Inori de muziekgeschiedenis samen - vanaf haar vroegste oorsprong tot aan het heden. Dit gebeurt in een mystiek-oosterse sfeer. Twee mime-dansende solisten zitten in lotushouding hoog boven het orkest, terwijl de ontwikkelingsgang van de muziek begint met de talloze ritmische schakeringen van de toon G. Na de geboorte van de muziek in Rythmus, komen de parameters Dynamiek, Melodie, Harmonie en Polyfonie aan de orde. Het mystieke woord dat bij dit proces wordt uitgesproken is Hu, in de oosters-religieuze filosofie van Hazrat Inayat Khan oorsprong en voltooiing van alle klank.

Dwingend is het stuk van meer dan een uur lengte, vol klankschoon en uiterst ingenieus geconstrueerd. Pianissimo is niet zomaar zacht bij Stockhausen, en fortissimo niet zo maar luid. Nee, in Inori bestaan tussen pianissimo en fortissimo liefst zestig dynamische graden. Of die ook allemaal te horen zijn en überhaupt wel te spelen, is de vraag. Maar al zijn de dynamische verschillen bij het Radio Kamerorkest beduidend grover, het stuk wordt er nauwelijks minder imposant door.

Stockhausen, achter een grote mengtafel gezeten en zoals altijd in het wit gekleed, laat zich tijdens de laatste repetitie in het Muziekcentrum van de Omroep in Hilversum van zijn beminnelijke kant zien. Hij geeft dirigent Peter Eötvös kleine adviezen. Hoe een complexe maat te slaan, hoe precies de mystieke gebaren eruit moeten zien die ook de dirigent moet maken. Eötvös is een gedreven orkestleider, en heeft als klankregisseur vele uitvoeringen van Inori meegemaakt die door Stockhausen zelf werden gedirigeerd. Nu de rollen toevallig zijn omgedraaid, lijkt Eötvös zich echter met zijn fysieke rol in het stuk niet altijd raad te weten. Inori (Japans voor aanbidding) bestaat uit een basis van dertien gebedsgebaren die ontleend zijn aan het Japanse Nô-theater. Met subtiele hand-, vinger-, en armbewegingen mimen de solisten een stomme melodie, die in al haar nuanceringen te horen is in de orkestpartij, de piano of de oosterse klankschalen. De Nederlandse fluitiste Kathinka Pasveer, sinds jaren opgenomen in de Stockhausen-clan, en de Fransman Alain Louafi, die vanaf de eerste uitvoeringen als 'Tanz-Mime' fungeerde, maken boven op het podium als een eeneiige tweeling dezelfde bewegingen; een enkele maal zijn de gebaren gespiegeld. Louafi zal uiteindelijk het podium verlaten en zich drie maal op de bodem neerstorten, terwijl slagwerker Peppie Wiersma zijn buitelingen met een kleine orkestzweep synchroniseert.

Het lichtblauwe podium waarop de beide dansers zitten is nog altijd hetzelfde als waarop het stuk in Donaueschingen in 1974 in première ging. Oudere leden van het Radio Kamerorkest zullen het nog herkennen van 23 jaar geleden, toen zij met het Radio Filharmonisch Orkest Inori hebben gespeeld tijdens een PromeNOS-concert. Hoewel het gevaarte van een nieuw likje verf is voorzien, ogen de trappen van het podium van dichtbij toch wat gehavend. Spaanplaat versplintert nu eenmaal na verloop van tijd. De muziek van Stockhausen echter heeft haar oorspronkelijke frisheid behouden.