Bolkestein heerst en zijn critici zwijgen; Partij-ideoloog Van der List mist weerwerk binnen VVD

De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie zit in de lift en viert morgen haar 50-jarig bestaan. Partij-ideoloog Gerry van der List relativeert het succes en waarschuwt in het zicht van de verkiezingen de VVD voor overmoed.

DEN HAAG, 23 JAN. De VVD beleeft ogenschijnlijk gelukzalige tijden. Haar leider beheerst het publieke debat, de partij is al weer geruime tijd gevrijwaard van interne ruzies en de opiniepeilingen voorspellen een ongekende groei.

In de VVD klinken geluiden dat de invloed van de partij nog nooit zo groot is geweest. En de overtuiging leeft dat de velden wit zijn om te oogsten, dat het succes alleen nog maar zal toenemen.

Gerry van der List (36), publicist en medewerker van de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD, en bovenal een eigenzinnig denker, plaatst liever kanttekeningen en relativeringen. “De verkiezingen moeten altijd nog gehouden worden en als de partij niet uitkijkt, belandt ze in dezelfde positie als de PvdA in 1977: wint ze de verkiezingen en komt ze daarna in de oppositie.”

Zeker, ook Van der List neemt waar dat het liberale gedachtegoed momenteel een ruime verspreiding beleeft - “kijk naar een man als Kok, die voert toch overwegend liberaal beleid” - maar hij ziet ook tegenbewegingen en historische breuken.

Eerst de historie. Van der List: “In de jaren zestig schreef de Amerikaanse socioloog Daniel Bell over het einde van de ideologie. Maar eind jaren zestig was daar opeens de studentenrevolte en was er sprake van een enorme re-ideologisering. De samenleving ging een heel andere kant uit.”

Dan de tegenbeweging. “De kerken hebben onlangs aangekondigd dat ze actie gaan voeren tegen de 24-uurs-economie. Misschien zijn meer mensen ongelukkig met die liberalisering, omdat ze het gevoel hebben dat ze harder moeten werken. En dan is daar Bolkestein die ze nog eens oproept op hun tenen te lopen vanwege de ontwikkeling van de kennismaatschappij en de internationale concurrentie. Daar kan gemakkelijk een anti-liberaal sentiment uit ontstaan.”

Maar de grootste bedreiging voor de VVD is volgens Van der List misschien wel de zogeheten veramerikanisering van de politiek, de ontwikkeling die personen steeds belangrijker maakt en partijen steeds kwetsbaarder.

“De vraag is of Bolkestein binnenkort of op langere termijn een opvolger kan vinden die het electoraat net zo aanspreekt. Ik zie op het ogenblik niemand rond hem die hetzelfde zou kunnen. Mensen als Jorritsma, Dijkstal en De Grave zijn stuk voor stuk capabele mensen, maar missen zijn statuur. Ik zie Paradiso toch niet zo gauw vollopen door een boek dat zij geschreven hebben.”

De VVD is vanuit zijn ontstaan een samengaan van vrijzinnigen en conservatieven, al spreekt de partij zelf liever in andere categorieën. Met Bolkestein domineert het conservatief-liberale denken en lijkt het of de linkervleugel ondergronds is gegaan. Tegengeluiden worden niet of nauwelijks gehoord, ook tot verbazing van Van der List, die zichzelf beschouwt als een behoudend liberaal.

De critici van Bolkestein laten zich niet horen. Is dat intellectuele armoede of angsthazerij?

“De VVD kent geen debatcultuur en het is not done om de leider af te vallen. Je volgt de leider zolang deze succesvol is. VVD'ers hechten nu eenmaal in hoge mate aan de status-quo.

“Binnenskamers hoor je wel gemor over de te rechtse koers die Bolkestein zou varen, bijvoorbeeld met te harde standpunten over allochtonen, maar men durft dat niet op te schrijven. Ik ben als redacteur van Liberaal Reveil, het tijdschrift van het wetenschappelijk bureau, regelmatig op zoek naar sociaal-liberalen die Bolkestein kunnen kritiseren, maar ik kan ze niet vinden.”

Is dat zwijgen over de koers typerend voor de VVD? Of is dat een illustratie van haar wendbaarheid?

“Het is waar, de overgang van Voorhoeve naar Bolkestein is destijds geruisloos verlopen. Terwijl Bolkestein en Voorhoeve niet alleen verschillende persoonlijkheden zijn, maar ook nog eens staan voor verschillende soorten liberalisme. Zo zit de conservatief-liberaal Bolkestein op buitenlands terrein op de nationale lijn en is de sociaal-liberaal Voorhoeve veel idealistischer ingesteld, met aandacht voor mensenrechten en deelname aan vredesoperaties.

“Maar het is beslist niet zo dat de partij een zigzagkoers vaart. Ik denk dat je moet zeggen dat het om accentverschillen gaat. De verschillen in de VVD zijn kleiner dan de gedaanteverwisseling die de PvdA heeft ondergaan. De PvdA heeft haar ideologische veren afgeschud en het socialisme op sterk water gezet. Het verschil tussen de PvdA onder Kok en Den Uyl is groter dan het verschil tussen de VVD onder Bolkestein en Wiegel.”

Is de VVD niet teruggebracht tot de lijst-Bolkestein, een partij rond één persoon?

“Hoe meer je over Bolkestein nadenkt, over zijn ideeën en over zijn persoon, des te vreemder is het dat hij het tot leider heeft geschopt van de VVD. Hij kent een gedrevenheid die VVD'ers doorgaans vreemd is, hij zoekt het debat en mijdt de gezelligheidscultuur van de partij. Hij is echt een a-typische VVD'er.”

Maar zonder Bolkestein geen VVD, is dat niet vreemd?

“Dat Bolkestein nu alom gesteund en gewaardeerd wordt, heeft niet zozeer te maken met waardering voor zijn ideeën, maar omdat hij goed scoort bij de kiezers en in de opiniepeilingen. VVD-leiders worden toch vooral afgerekend op hun succes. Nijpels was ook een tijd heel populair tot hij een enorme val maakte bij verkiezingen. Dat zou Bolkestein ook kunnen overkomen.”

Als het niet zijn persoon en niet de ideeën zijn, wat maakt Bolkestein dan zo succesvol?

“Bolkestein is succesvol, omdat hij zegt wat mensen aan de borreltafel zeggen, hij is de tolk van het volk. Daarom is hij de leider van de VVD, niet omdat hij betogen over het gedachtegoed van Friedrich Hayek schrijft. De kracht van Bolkestein is niet dat hij ook wel eens een boek heeft gelezen, maar dat hij een no-nonsense politicus is.”

Is Bolkestein inmiddels niet de gevangene van Paars? Voor een coalitie met het CDA lijkt weinig overeenkomst.

“De weg naar het CDA is niet helemaal afgesloten, maar je ziet wel dat het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst van het CDA zijn toegesneden op samenwerking met de Partij van de Arbeid. Als het CDA zou worden geleid door mensen als Mateman, zou samenwerking met het CDA niet moeilijk zijn voor de VVD. Maar het is waar, de VVD is met het huidige CDA erg afhankelijk van de Partij van de Arbeid.”