Koningin en kroonprins zijn geen gewone mensen

Moet het koningshuis een sprookje bieden? Ja, voor zover de onderdanen in sprookjes willen geloven. Koningin Beatrix lijkt van de zaak-Lady Di geleerd te hebben dat de onderdanen nog steeds van koningsdrama's houden, net als in Shakespeare's tijd. In chic en in glamour.

Aan het einde van het 'moderne' industriële tijdperk en aan de vooravond van het 'postmoderne' virtuele tijdperk wellicht zelfs nog meer dan voorheen. Soapseries en Hollywoodfilms hebben de nostalgie versterkt: terug naar de betoverende en verheven wereld van galakostuums en sjerpen, van paleizen en bals, van theaters en plechtigheden.

De mise-en-scène is nauwelijks een eeuw geleden in heel Noordwest-Europa uitgevonden, om de monarchie meer populaire legitimiteit te geven, in het opkomende tijdperk van de massademocratie. Een mise-en-scène vol zorgvuldig bedachte anachronismen en denkbeeldige tradities (paarden en kaarsen), die suggereren dat ze in rechte lijn uit de Middeleeuwen stammen. Of zelfs uit de schemer der tijden, met zijn mythen en legenden over uitverkiezing en noodlot, roeping en offer.

Het koningshuis moet de onderdanen gelegenheid geven hun fantasieën te projecteren. Fantasieën over het buitengewone dat het alledaagse overstijgt. Bij dergelijke projecties zien wij onze diepste gevoelens in de buitenwereld gereflecteerd. Wat we in feite tussen onze oren hebben, willen we voor onze ogen aantreffen. Vergelijk het met de roemruchte Rorschachtest. We onthullen onze zielenroerselen door wat we in een toevallige inktvlek zien. Of vergelijk het met projectietests, waarbij we een dubbelzinnig plaatje moeten uitleggen met een zelfverzonnen verhaal.

Dat betekent dat het koningshuis vaag en verheven en op afstand moet blijven, en niet dagelijks in de schijnwerpers moet staan. De vitrage achter de paleisramen moet steeds zorgvuldig gesloten blijven voor de opdringerige blik van de telelenzen.

Hoe moet je dat aanleggen in een tijdperk waarin de media steeds indiscreter zijn, en onder uiteenlopende voorwendsels steeds meer de Privé, de Story en de Weekend achterna gaan? Hoe moet je camera's en microfoons tegelijk binnenlaten en buitensluiten, hoe houd je journalisten en publiek te vriend? Communicatieadviseurs hebben daarvoor uitgekiende strategieën en tactieken uitgestippeld. Het komt erop aan jezelf 'schaars' te houden en zoveel mogelijk zelf de tijd, de plaats en de gelegenheid te kiezen waarop je af en toe de publiciteit binnentreedt. 'Spin doctors' hebben 'photo ops' en 'sound bites' ontwikkeld die bij het gewenste imago passen.

De afgelopen jaren is de fout gemaakt om de koningin en de kroonprins als 'gewone mensen' te willen afschilderen. Dat miskent het charisma en het aura dat de monarchie moet uitstralen. De geplande feestelijkheden ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van Beatrix zijn dan ook veel beter. Die zijn 'Dynasty' in het kwadraat. Terecht. Het schijnbaar 'irrationele' karakter van de monarchie is haar grote kracht, zoals het schijnbaar 'rationele' karakter van de republiek haar grote zwakte is.

Ik heb lang in Frankrijk gewoond, het land van Descartes en het cartesianisme, dat de ratio denkt uitgevonden te hebben. Het staatshoofd wordt verondersteld boven de partijen te staan en de nationale eenheid en continuïteit te belichamen. Maar een president die via een politieke beslissing wordt uitverkozen, heeft (zelfs aan het begin van de ambtstermijn) zelden meer dan een uiterst krappe meerderheid van de bevolking mee en een ruime minderheid tegen. Hij blijft altijd gevangen in een partijpolitiek kader. Bij de monarchie is dat niet het geval. De koningin staat boven en buiten de partijpolitiek.

Het is natuurlijk absurd om de geschiedenis één familie aan te laten wijzen die verder als nationaal symbool moet fungeren: als het projectiescherm voor onze dromen en nachtmerries. En het is natuurlijk even absurd om het koningschap automatisch over te laten gaan op het oudste kind. Maar het is wel praktisch. Want juist dat geeft het systeem zijn psychologische kracht. Het sluit aan bij de werkelijke gevoelens van mensen van vlees en bloed, hun hang naar boven-ouders en ideaal-figuren.

Zij zien dat de vorst niet door een gelegenheidscoalitie wordt gekozen, en deze haalt dus vaak een populariteit die niet tussen de 50 en 60 procent blijft steken, maar tussen de 80 en 90 procent. Zijn positie aan de top van de sociale piramide wordt niet gezien als het resultaat van langdurige Streberei, maar als een opgelegd noodlot. Potentiële jaloezie wordt geneutraliseerd, en de ongewilde tragiek van de positie, de bekleder en de gemaal wordt geaccentueerd.

De republiek is een logisch systeem. De monarchie is een psychologisch systeem. Dat voldoet beter, zolang mensen in staat blijven er uiteenlopende verheven fantasieën op te projecteren, en er niet te veel banale onthullingen zijn over 'geld en seks' die het sprookje ontluisteren - zoals bij het Britse vorstenhuis. En zolang er, zoals in Nederland, een koningin en een kroonprins zijn, een gemaal en gemalin, die bereid zijn als hedendaags 'mensenoffer' te fungeren op het altaar van de democratie, de media en het collectieve onbewuste.