Berlijn eert Brecht

Stadswandelingen langs het opgeknapte Brechthuis, een overzichtstentoonstelling, radio-uitzendingen en een golf van nieuwe boeken: terwijl critici en aanhangers twisten over de authenticiteit van het werk van Bertolt Brecht, maakt Berlijn zich op voor een grootse viering van de honderdste verjaardag van de toneelschrijver en regisseur.

Over het liefdesleven van Bertolt Brecht bestaan vele anekdotes. In de Beierse plaats Augsburg, waar de toneelschrijver werd geboren, werd Brecht verliefd op een meisje en beloofde haar te trouwen. Toen hij later naar München verhuisde, leerde hij een andere vrouw kennen en beloofde ook haar het huwelijk. De twee dames hoorden van elkaars bestaan, troffen elkaar in een café en bespraken de situatie. Ze besloten hun geliefde op te wachten voor het theater en hem een besluit af te dwingen. Zodra ze hem zagen, schoten ze op hem af: 'Wie van ons wil je nu trouwen?' Brecht antwoordde bescheiden en ernstig: 'Allebei'.

Het is geen geheim dat Bertolt Brecht een onweerstaanbare vrouwenheld was. Zijn leven lang was hij omgeven door vriendinnen. Zijn echtgenote Helene Weigel bleef desondanks al die jaren bij hem.

Brecht werkte met dezelfde vrouwen ijverig aan toneelstukken. De meesten waren tenslotte zijn naaste medewerkers: de vertaalster Elisabeth Hauptmann, de schrijfster Marieluise Fleisser, de toneelspeelster Carola Neher, de schrijfster/vertaalster Margarete Steffin en de toneelspeelster Ruth Berlau.

Vlak voordat de honderdste verjaardag van Brecht, op 10 februari, is in Duitsland rumoer ontstaan over zijn diffuse liefdesleven. Was Brecht een monster, een weergaloze macho? Hield hij er uit berekening vriendinnen op na, wier creatieve gaven hij voor zijn eigen werk gebruikte (Sex für Text), zoals de Zwitserse wetenschapper John Fuegi beweert? Zelfs de Dreigroschenoper (1928), die Brecht tot miljonair maakte, zou niet van zijn hand zijn. Of was Brecht toch een acceptabele man, vraagt literatuurcriticus Sabine Kebir zich af in haar boek 'Ein akzeptabler Mann, Brecht und die Frauen'? Een kunstenaar die zo zijn eigen opvattingen had over moraal en liefde, zonder wiens tomeloze energie de talrijke toneelstukken nooit tot stand waren gekomen?

Terwijl critici en aanhangers van de schrijver over elkaar heenvallen onder het motto 'wat is echt aan Brecht', gaat het multimediale Brecht-offensief ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag onverstoorbaar door. Zijn verjaardag wordt groots gevierd: theaterstukken, lezingen en een feest in Berlijn met een toespraak van de Duitse president Roman Herzog. Het televisiekanaal 3Sat heeft al een uitgebreide serie over het leven en werk van de schrijver uitgezonden. De radiozender Deutschlandfunk begint op 7 februari een reeks afleveringen over Brecht. De uitgevers grijpen hun kans een golf van publicaties op de markt te brengen. Suhrkamp, de huisuitgever van Brecht, werkt aan een reeks boeken over Brecht tijdens de Weimar-Republiek, in ballingschap, in de DDR en de Bondsrepubliek. De erven van Brecht kunnen zich in de handen wrijven over de royalty's die ze zullen opstrijken. Veelbelovend lijkt een uitgebreide tentoonstelling van de Akademie der Künste in Berlijn over Brecht (1898-1998), die van 25 januari tot 29 maart te zien is ('und mein Werk ist der Abgesang des Jahrtausends').

Berlijn was de stad van Brecht. Tal van plekken herinneren aan het leven van de man die tot de succesvolste toneelschrijvers van deze eeuw wordt gerekend: het Brechthuis bijvoorbeeld, een huurwoning aan de Chausseestrasse, waar hij van 1953 tot zijn dood in 1956 met Helene Weigel woonde. Op het kerkhof achter hun woning is het echtpaar begraven, samen met andere bekende schrijvers zoals Heinrich Mann en Anna Seghers en de architect Karl Friedrich Schinkel. Het huis is recentelijk opgeknapt ter gelegenheid van het jubileum. Zijn meubels staan er nog - veel tafels, omdat hij zelden alleen werkte - zijn lievelingsboeken (behalve Hegel verslond hij ook krimi's) en naast de beeltenissen van Johannes en Maria hangt Confucius aan de muur. Alleen de onafscheidelijke zwarte leren jas is nooit meer gevonden, vertelt de gids.

Brecht trok al op 22-jarige leeftijd met zijn gitaar naar Berlijn om de stad met zijn balladen te veroveren. Hij trad op in de kelder van het Theater des Westens, een populair trefpunt van schrijvers als Kurt Tucholsky, Erich Kästner en Joachim Ringelnatz. Ook het Romanisches Café aan de Kurfürstendamm was geliefd bij Brecht en samen met schrijvers en kunstenaars als Klaus en Erika Mann, George Grosz, Max Reinhardt en Carl Zuckmayer was hij er stamgast. Er zijn stadswandelingen georganiseerd langs deze plekken.

Direct na de brand in de Rijksdag (27 februari 1933) ging Brecht in ballingschap uit vrees voor Hitler. Toen de politie een dag later zijn huis aan de Hardenbergstrasse 1a doorzocht, was de vogel gevlogen. Gewaarschuwd door vrienden was Brecht net op tijd naar Praag vertrokken. Als 'marxistisch schrijver van tendentieuze theaterstukken' en als 'propagandist van de klassenstrijd' werd de toneelschrijver door de nazi's in de ban gedaan. Kort daarna schreef Brecht 'Die Ballade vom Reichstagsbrand':

In dem Haus, wo die Verschwörung

Unbedingt hindurchgemusst

Wohnte ein gewisser Görung

Der von all dem nichts gewusst.

Er gab allen Wächtern Urlaub

War des Reichstags Präsident

Und war grade nicht zu Hause

Als er hört: der Reichstag brennt!

Na omzwervingen door Denemarken, Zweden en de Verenigde Staten - waar de gangsteractiviteiten van Al Capone hem inspireerden - keerde Brecht eind jaren veertig terug naar Berlijn. Samen met Helene Weigel richtte hij in 1949 het Berliner Ensemble op, dat onderdak vond in het Theater am Schiffbauerdamm. Het nieuwe begin in Berlijn maakte het Brecht mogelijk zijn theorieën over het 'epische theater' te ventileren en zijn talrijke in ballingschap geschreven stukken - zoals Mutter Courage, Herr Puntila und sein Knecht Matti, Die Mutter en Der Kaukasische Kreidekreis - eindelijk op te voeren. Op het plein voor het theater (Bertolt Brecht Platz) staat zijn standbeeld, dat tijdens het DDR-regime voor hem werd opgericht. Onder de communisten was Brecht, laverend tussen aanpassing en verzet, een gevierd auteur en genoot hij tal van privileges. “Had hij honderd flessen importbier nodig? Dan kreeg hij ze van het ministerie van Cultuur zogenaamd tot behoud van zijn gezondheid en zijn scheppingskracht”, zegt publicist Michael Bienert, wiens boek Mit Brecht durch Berlin binnenkort verschijnt.

Na de dood van Brecht wist artistiek directeur Heiner Müller de naam van het Berliner Ensemble hoog te houden. Maar na Müllers overlijden, drie jaar geleden, heeft de theatergroep door interne ruzies sterk aan aanzien ingeboet. Ook ruzies met de erven van Brecht, vertegenwoordigd door dochter Barbara Brecht-Schall, spelen het Ensemble parten. “We moeten voor iedere opvoering van een Brechtstuk toestemming hebben van de erfgenamen”, zegt tijdelijk artistiek leider Stephan Suschke. Zo zag het Ensemble de opvoering van twee stukken dit jaar aan zijn neus voorbij gaan. Toch is Suschke optimistisch over de theatergroep. “We moeten nieuwe wegen inslaan. Nieuwe stukken brengen van hedendaagse schrijvers”, zegt Suschke. “Het Ensemble wil thema's brengen die de bevolking op dit moment bezighouden.”

Eén ding weet hij zeker. Brecht verdwijnt niet van de agenda. De voorstellingen van omstreden stukken als Die Massnahme en Projekt RAF zijn elke avond vrijwel uitverkocht. Suscke: “Na de Duitse hereniging heeft Brecht aan actualiteit gewonnen. De kloof tussen arm en rijk, het uit elkaar vallen van het gezin, het wegvallen van zekerheden. Das sichere ist nicht sicher. So wie es ist, bleibt es nicht. Dat zag Brecht al, in de jaren dertig.”

INFORMATIE

Activiteiten t.g.v. 100 jaar Bertolt Brecht

DUITSLAND

23 t/m 25 jan: Berliner Ensemble, Bertolt-Brecht-Platz, 'Der Ozeanflug' (19u30), 'Projekt RAF' (20u) tel: 00-493-2827712/28408155.

25 jan t/m 29 mrt: tentoonstelling 'Bertolt Brecht 1898-1998', Akademie der Künste, Hanseatenweg 10, Berlin-Tiergarten. Di-zo 10-20u. Tel: 00-4930390760

25 jan: Film 'Mutter Courage und ihre Kinder'. Akademie der Künste, 20u.

26 jan: 'Der Ozeanflug' (19u30), 'Brechtschulung' (20). Berliner Ensemble.

28 jan: Gesprek: Over het werken met Brecht, met Benno Besson, Angelika Hurwicz, Egon Monk, Peter Palitzsch en B.K. Tragelehn. Akademie der Künste, 20u

30 jan: 'Der Ozeanflug' (19u30), 'Die Heimarbeiterin' (20u). Berliner Ensemble.

1 febr: Lezing: Tijdgenoten over Brecht. Peter von Becker, Albert Ostermaier, Lena Stolze, Matthias Zschokke lezen uit 'Herinneringen aan Brecht'. Akademie der Künste, 20u.

8 febr: Lezing: Gedichten van Bertolt Brecht, met Volker Braun, Peter Härtling, Harald Hartung, Rainer Kirsch, Michael Krüger e.a. Akademie der Künste, 20u

10 febr: Feest. Sprekers: György Konrád, president Roman Herzog, Peter Härtling, Egon Monk. Akademie der Künste, 20u (alleen genodigden)

29 mrt: 'Der kaukasische Kreidekreis'. Deutsches Theater, Schumannstrasse 13a, 19u30. Tel: 00-493084410

Woonhuis Bertolt Brecht, Helene Weigel

Chausseestrasse 125. Tel: 00-4930283057044. Di t/m vr 10-10u30 en 11-11u30, za 9u30 en 13u30

Wandelingen 'Met Brecht door Berlijn'.

Zo 14u. Inl 00-49304553028

NEDERLAND

Film en video

In het Theater Instituut Nederland in Amsterdam (Herengracht 168) zijn drie avonden films en video's van of over Brecht. Toegang gratis. Inl 020-6235104

3 febr: Brecht on film. Nach meinem letzten Umzug: Syberberg filmt bei Brecht (video 1971, 90 min), Die Mysterien eines Frisiersalons (film 1923, 24 min), Kuhle Wampe oder wem gehört die Welt (film 1932, 75 min)

4 febr: Brecht in Nederland. Man is Man (video, 16 min), Opkomst en ondergang van de stad Mahagonny (video 84 min; uitvoering van toneelgroep De Appel uit 1980), De zeven doodzonden van de kleine burgerman (video 35 min; tv-bewerking van het stuk door Annemarie Prins)

5 febr: De Avond van Moeder Courage. Brecht on stage (video 24 min; documentaire over Brecht), Mutter Courage und ihre Kinder (film, 148 min)

Theater op film

vr 30 jan 16u, Die Dreigroschenoper, film, Goethe-Institut. Voertaal Duits. Twee jaar na het toneelstuk maakte Brecht een film van Die Dreigroschenoper. wo 4 febr 16 u, Goethe-Institut (Herengracht 470, Amsterdam, inl 020-6230421): De films Mann ist Mann (1931; 15 min) en Leben des Galilei (1947; 30 min) zijn interessant voor theaterstudenten en Brechtkenners. Mann ist Mann is het eerste (zwijgende) filmdocument van een toneelstuk van Brecht. Leben des Galilei werd opgenomen door medewerkster Ruth Berlau.

wo 4 febr 17u: Die Gewehre der Frau Carrar (1953; 54 min). Met o.a. Helene Weigel. Geschreven ter ondersteuning van de Spaanse Republiek.

Liederen

Za 8 febr 11u, Concertgebouw Amsterdam (res. 020-6718345, ƒ 25): Muziek van Dessau, Eisler en Weill naar Brecht. Jasperina de Jong, begeleid door het Metropole Orkest, zingt liederen van Dessau, Eisler en Weill. Van 16-18u spreekt Jasperina de Jong met Han Reiziger van de VPRO over haar interpretatie van Brechts teksten.

Symposium

Di 10 febr, 17-21u, Theater Instituut, voertaal Duits, aanmelden 020-6235105: Brecht in Nederland - symposium. O.a. presentatie van het boek Brecht in Nederland, lezingen, Moeder Courage maaltijd en theatermakers over spelen en regisseren van Brecht nu.

Boeken

*Ein akzeptabler Mann? - Brecht und die Frauen, Sabine Kebir. Aufbau Taschenbuch Verlag

*Bertolt Brecht - Ausgewählte Werke in sechs Bänden, Jubiläumsausgabe zum 100. Geburtstag. Suhrkamp Verlag

*Brecht & Co, John Fuegi, bewerkt door Sebastian Wohlfeil. Europ. Verlagsanstalt

*Mit Brecht durch Berlin, Michael Bienert. Insel Taschenbuch

Brecht Shop

Obstmarkt 11, 86152 Augsburg. Tel. 00-49821518804. Fax 00-4982139136.