Band tussen joden moet blijvend blijven

Het gaat goed met de joodse gemeenschap in de Verenigde Staten. Invloed, welstand en gelijkheid zijn bereikt. Maar de voortschrijdende assimilatie kan de joodse invloed op het Amerikaanse leven ernstig ondermijnen, meent Shimson Arad.

Onlangs hebben vooraanstaande Amerikaanse joodse leiders een brief aan president Clinton gestuurd met het dringende verzoek zijn aanzien en macht in te zetten om de schamele resten van het vredesproces in het Midden-Oosten te redden. Die brief toonde weer eens aan hoe reusachtig veel prestige en invloed de Amerikaanse joden bezitten als het om Israel gaat. Binnen de traditie en de regels van het Amerikaanse democratische bestel heeft de Amerikaanse joodse gemeenschap nu al bijna vijftig jaar lang buitengewoon veel invloed uitgeoefend op de gang van zaken in belangrijke historische kwesties die voor de VS en Israel van essentiële betekenis waren.

Aanvankelijk vielen in de Verenigde Staten en in Europa, zowel in persoonlijke contacten als in het openbaar, veel stemmen te beluisteren die getuigden van weerstand tegen en onvrede met deze 'inmenging in binnenlandse aangelegenheden'. Deze kwesties, aldus de critici, behoorden te worden beschouwd op grond van 'louter' strategische factoren - alsof die los staan van de realiteit van belangen en politiek.

Het aanzien dat en de volledige integratie die de joodse gemeenschap in Amerika heeft bereikt, zijn een buitengewoon en uniek verschijnsel. De geschiedenis kent andere voorbeelden van assimilatie en integratie, maar in Europa zijn de omvang, de diepgang en de betekenis daarvan veel beperkter gebleven. In niet één Europees land - ook niet in Duitsland vóór Hitler, in Groot-Brittannië of in Frankrijk - heeft dit verschijnsel ooit de grote verbreiding en het eminente niveau bereikt die thans in Amerika waarneembaar zijn. In het pre-fascistische Italië waren de joden volledig geïntegreerd - velen van hen waren generaal in het Italiaanse leger, bankier of burgemeester, minister of wetenschapper. Maar er valt eigenlijk geen ingrijpende historische ontwikkeling te noemen die in Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk of Italië is teweeggebracht als gevolg van de eensgezinde inzet van hun respectieve joodse gemeenschappen. In Amerika is dat wel gebeurd. Het is niet gebeurd tijdens de Tweede Wereldoorlog - toen de president terugschrok voor doelgerichte acties om de massamoord op de joden te belemmeren of zelfs helemaal te beëindigen. Maar na de oorlog, en na de opkomst van Israel, is het onmiskenbaar wél gebeurd.

En dan nu de schijnbare paradox. “Het joodse leven in Amerika dreigt te verdwijnen”, beweert Alan Dershowitz, juist nu de meeste Amerikaanse joden alles hebben bereikt waar zij ooit van droomden. Zij verlangden naar aanvaarding, invloed, welstand, gelijkheid - en die hebben zij bereikt. Maar nu meer en meer gemengde huwelijken worden gesloten en de assimilatie steeds verder voortschrijdt, zou wel eens spoedig een einde kunnen komen aan het tijdperk van de grote joodse invloed op het Amerikaanse leven en het Amerikaanse beleid.

De voornaamste stelling die Dershowitz - hoogleraar aan de Harvard Law School - in zijn boek The Vanishing American Jew poneert, is dat het lange tijdperk van de jodenvervolgingen eindelijk ten einde loopt. Geen jood hoeft zich meer te laten dopen - zoals Heinrich Heine moest doen - om professor, bankier of president-directeur te kunnen worden. Bijna veertig procent van de Amerikaanse Nobelprijswinnaars in de natuurwetenschappen en de economie waren joden. Van de tweehonderd meest invloedrijke intellectuelen van de Verenigde Staten is de helft volledig joods en heeft 76 procent ten minste één joodse ouder. De joden, zegt Dershowitz, laten zich niet bekeren tot het christendom, zij laten zich 'bekeren' tot de doorsnee Amerikaanse cultuur - de Amerikaanse 'godsdienst' die het jodendom het meest nabij komt.

Als deze trend van integratie, assimilatie en welstand doorzet, zo vrezen de geleerden, zou het succes van de Amerikaanse joodse gemeenschap wel eens kunnen leiden tot haar ondergang als een gemeenschap met een bijzonder erfgoed en bijzondere waarden. In 1937 maakten de joden 4 procent uit van de bevolking van de Verenigde Staten. Thans is hun aandeel geslonken tot iets meer dan 2 procent. Tegen het midden van de 21ste eeuw, zo stellen de onheilsprofeten, zal de joodse gemeenschap misschien in hoofdzaak nog bestaan uit ultra-orthodoxe joden, die zich nogal afzijdig houden van de gewone samenleving.

Deze ontwikkeling is in belangrijke mate het gevolg van het toenemende aantal gemengde huwelijken. In de afgelopen paar jaar bedroeg het aandeel van zulke huwelijken naar schatting tussen de 53 en 58 procent. Dat verklaart, samen met het afnemende antisemitisme en de hoge mate van aanvaarding door de niet-joodse gemeenschap, de sombere toekomstverwachtingen. Is het vooruitzicht van een joodse neergang werkelijk zo verschrikkelijk? Waarachtig wel. Individueel beschouwd mag het de meeste Amerikaanse joden waarschijnlijk heel goed gaan, maar zal hun bijdrage op alle terreinen waarop zij zo uitblonken, blijven wat ze in het verleden was en ook nu nog is? De situatie lijkt verontrustend, zij het niet volstrekt hopeloos.

Deze bewering berust op diverse overwegingen. De wereld zal naar alle waarschijnlijkheid op alle mogelijke manieren verarmd raken als de joden geen levende gemeenschap meer vormen, en uitsluitend nog als individuen optreden. Het is heus niet zo dat de Amerikaanse joden op alle terreinen op de voorgrond zijn getreden doordat een hecht georganiseerde joodse gemeenschap bestond, want die is er nooit geweest. De individuele talenten van een Leonard Bernstein, een David Sarnoff, een Kissinger of een Sam Goldwyn zijn telkens te voorschijn gekomen als gevolg van een ondoorgrondelijke combinatie van genen, erfgoed en milieu, gevoegd bij de pluralistische en fundamenteel humanistische Amerikaanse traditie. Het valt heel moeilijk te zeggen welke gevolgen de vermindering van de (antisemitische) vijandschap van de buitenwereld voor de toekomstige generaties zal hebben.

Dit is uiteraard geen pleidooi om het antisemitisme weer eens op te rakelen. Maar het moet ons wel aan het denken zetten over mogelijke manieren om iets van de solidariteit, de betrokkenheid en de levende - religieuze, historische, culturele en ook wel taalkundige - banden in stand te houden die nodig zijn om het unieke verschijnsel te bewaren van de specifieke joodse culturele bloei en zijn bijdrage op alle fronten.

In de loop der jaren heeft Israel zelf grote kwaliteiten ontplooid - op natuurwetenschappelijk en technologisch gebied, in de literatuur, in militaire kracht en economische macht, in beeldende kunst en muziek, maar niet altijd in politieke wijsheid. Stellig is het in Israels belang dat de joodse gemeenschap in Amerika vitaal en prominent blijft. Niet alle Israelische leiders hebben oog voor de omvang van de schade die het besef van historische verbondenheid tussen de joden in Amerika en die in Israel heeft geleden. Politieke leiders zien nu eenmaal zelden het historisch perspectief. De krachten die in de komende jaren mogelijkerwijs de joodse gemeenschap in de Verenigde Staten zullen aantasten, zijn groot, maar niet onoverkomelijk. Er zijn maatregelen denkbaar om ze te beteugelen en hun uitwerking zo klein mogelijk te houden - maatregelen die merendeels de capaciteiten van de politici niet te boven gaan. Als zij voor de komende eeuw een werkelijk historisch plan hadden uitgestippeld, zouden zij veel meer tijd en energie hebben besteed aan hernieuwde inspanningen om de magnifieke Amerikaanse joodse traditie te versterken en haar voortbestaan te verzekeren.