Gruwelen getuige 'X1' verdelen België

In de Belgische media woedt een oorlog over de geloofwaardigheid van gruwelijke getuigenverklaringen over een kinderpornonetwerk. “Het gaat niet meer om de waarheid, maar om elkaar de loef af te steken.”

BRUSSEL, 21 JAN. Nee, wij verkochten onze dochter niet voor 60.000 gulden aan een pooier. De enige fout die we bij haar opvoeding maakten, is dat we haar te veel verwenden. Zo luidt, kort samengevat, het verweer van de ouders van een 28-jarige vrouw wier verklaringen de Belgische media al een paar weken in de ban houden. De met codenaam X1 aangeduide getuige zegt dat ze als kindhoertje terecht kwam in een netwerk dat nachtelijke orgiën organiseerde en tientallen kinderen vermoordde. Een serie interviews deze week met de ouders, die zich erover verbazen dat niemand - “nog geen wijkagent” - naar hun versie heeft gevraagd, is de voorlopig laatste aflevering van het drama dat al de Belgische X-files wordt genoemd.

De vrouw is een van de getuigen die in 1996, in de nasleep van de affaire rond de van kindermoord verdachte Marc Dutroux, naar de Belgische justitie stapten met verhalen over seksueel misbruik en sadistische netwerken. Een onderzoek werd ingesteld naar haar gedetailleerde gruwelverhalen, onder meer over de moord in 1984 op de zestienjarige Christine van Hees, waarbij ook Dutroux en de Brusselse zakenman Michel Nihoul aanwezig zouden zijn geweest. Vier agenten die haar ondervroegen, werden na enige tijd van het onderzoek gehaald met het verwijt dat hun vragen te suggestief waren. Het onderzoek wordt sinds juli onderworpen aan een herlezing, die nog niet is afgerond.

Fantasie of feiten? De verklaringen van X1 hebben de Belgische media in twee kampen verdeeld. Vooral in Vlaanderen laaien de gemoederen hoog op. Kranten schrikken niet terug elkaar goedkope verkooptrucs te verwijten of bronnen van collega's openbaar te maken. De krant De Morgen, die de eerste verhalen naar buiten bracht, betoogt dat veel van wat X1 zegt aantoonbaar waar is. Anderen zeggen te kunnen bewijzen dat onderdelen niet kloppen. Zo onthulde Gazet van Antwerpen dat een van de meisjes die door het netwerk zouden zijn vermoord, een natuurlijke dood stierf. De media schermen met verklaringen van psychiaters over het karakter van X1 en met citaten uit processen verbaal.

“Het loopt helemaal uit de hand”, meent jurist-criminoloog Els Lecompte, van de Katholieke Universiteit Leuven. “Deze persstrijd is zeer schadelijk. Voor de getuige, die kapot wordt gemaakt, voor de ouders die er bij worden gesleept en voor de speurders.” Lecompte heeft de indruk dat X1 aanvankelijk inderdaad suggestief is ondervraagd. “Ze hadden geen ervaring met deze zaken. De therapeuten die bij de ondervraging werden betrokken, waren geen experts.” Juist het begin van zo'n gevoelig onderzoek is cruciaal, zegt Lecompte. Zo had vooraf de therapeut bij wie X1 jaren in behandeling is geweest, ondervraagd moeten worden. “Om te weten te komen welke therapie is gebruikt. Of daarbij suggestie een rol heeft gespeeld.”

Lecompte wil zich niet uitlaten over de geloofwaardigheid van X1. “Bepaalde elementen zullen wel gebeurd zijn.” Maar al die kindermoorden waarvan X1 getuigt zijn onmogelijk, aldus Lecompte, die onderzoek deed naar ritueel misbruik van kinderen. “Van een babymoord is nooit enig bewijs geleverd en zeventig kinderen vermoorden, dat kan niet onopgemerkt.” Tot de affaire-Dutroux werden slachtoffers van ritueel misbruik nauwelijks geloofd en soms weggelachen, zegt Lecompte. Nu slaat de balans door naar de andere kant. “Alles wordt geloofd, zonder vorm van rationalisering of kritiek.” Ze roept de media op tot terughoudendheid. “Het gaat niet meer om de waarheid, maar om elkaar de loef af te steken.”

Op de achtergrond van de persoorlog speelt een strijd tussen gelovers en niet-gelovers: zij die ervan overtuigd zijn dat het onderzoek naar Dutroux niet tot op het bot gaat, waardoor een netwerk dat achter hem schuil kan gaan niet wordt opgerold, en zij die Dutroux zien als een geïsoleerd geval. De tegenstelling in de media loopt parallel aan eenzelfde controverse bij politie en justitie. Met bewuste lekken zetten agenten en magistraten hun strijd via de pers voort.

Toen De Morgen twee weken geleden begon met de serie paginalange artikelen over X1, werd als reden voor publicatie aangevoerd dat het onderzoek moest worden vlot getrokken. Heftige reacties volgden van vooral De Standaard. Met de schending van het geheim van het onderzoek, zou een proces op grond van de X-dossiers bij voorbaat onmogelijk zijn. Advocaten zouden zich onmiddellijk beroepen op de geschonden rechten van de verdediging.

“Het risico bestaat inderdaad dat het onderzoek niet meer als objectief wordt beschouwd, maar een lek is daarvoor niet voldoende”, meent professor Christian Eliaerts, criminoloog aan de Vrije Universiteit Brussel. “In bijna alle zaken wordt immers gelekt - hier in België tenminste.” In principe mag een lopend onderzoek niet in de pers komen. “Daders worden gealarmeerd, bewijsmateriaal verdoezeld.” Maar Eliaerts vindt dat er waarheid schuilt in het argument dat een onderzoek dat wordt gehinderd, een impuls kan krijgen door het naar buiten te brengen. “De onderzoeksrechter die het onderzoek leidde naar de moord op Christine van Hees, is inmiddels vervangen.” Justitie kan de pers als waakhond wel gebruiken, vindt Eliaerts. Het onderzoek naar de moord Van Hees zou niet volgens het boekje zijn verlopen. “Er is niet eens een buurtonderzoek gedaan.” Hij noemt het ook “onvoorstelbaar” dat de ouders van X1 niet werden gehoord door justitie. “Juist in deze zaak is de familiale geschiedenis van belang.” Lecompte is het daarmee niet eens. “Die ouders doen er niet zo toe.” En het onderzoek naar de moord op Van Hees had volgens haar beter afgerond kunnen worden zonder sensatie. “Door de persstrijd ontstaat een gevaarlijk klimaat. Het vertrouwen in politie en justitie was al klein.”

De berichten over X1 voeden het in België vaak geuite vermoeden dat misdadigers als Dutroux bescherming hebben genoten van 'hooggeplaatsten'. Over mogelijke bescherming in de zaak-Dutroux moet een parlementaire onderzoekscommissie onder leiding van de populaire Marc Verwilghen binnenkort verslag uitbrengen. Verwilghen heeft al beloofd dat zijn commissie “zaken zal aantonen die niet door de beugel kunnen”. Hij verklaarde ook te weten dat in België pedofilienetwerken bestaan. Professor Eliaerts maant intussen dat, alle incompetentie en gruwelverhalen ten spijt, België een van de veiligste landen ter wereld is. En dat seriemoordenaars zoals de van dertien moorden verdachte, van oorsprong Hongaarse dominee Pandy in België zijn gaan wonen, “daar kunnen wij niets aan doen”.