Modern verminken

De eerste keer dat ik iemand een oor zag afsnijden was in de film Lust for Life (1956), Vincente Minnelli's klassieke biopic van Vincent van Gogh. Dat Van Gogh in een aanval van woede, wanhoop, waanzin of afgrijselijke oorpijn zijn linkeroor met een mes heeft afgesneden, weet iedereen. Hij heeft zijn verbonden hoofd geportretteerd. Hij is er beroemd mee geworden.

Het afsnijden van een oor is filmisch eenvoudig te verbeelden: een snelle haal, wat wegspattend bloed en eventueel nog een discrete close-up van een onherkenbaar stukje vlees. Het ziet er onaangenaam uit, en gruwelijk. De toeschouwer voelt de vlijmscherpe pijn langs zijn eigen schedel flitsen en controleert schielijk of alles er bij hemzelf nog aan zit.

Maar hoe goed een oor ook bloedt, afgerukte ledematen bloeden beter. Voor horror- en splatterfilms is het oor veel te subtiel. Tenzij er een colonne onbekende insecten uit komt marcheren natuurlijk. Toch is een van de ondragelijkste filmscènes van de afgelopen jaren opgebouwd rond het afsnijden van een oor. In Reservoir Dogs (1992) laat Quentin Tarantino een gangster (met psychopatische kalmte en venijn vertolkt door Michael Madsen) het oor afsnijden van een gegijzelde politieman. Waarom is die scène zo wreed? Door de onberekenbaarheid van de misdadiger? Of door zijn onbewogen gezicht? Door het hossend vrolijke deuntje van Steelers Wheel dat uit een transistorradiootje in de hoek schettert: 'I'm Stuck in the Middle with You'? Door de danspasjes waarmee deze Mr. Blonde het scheermes uit zijn laars trekt? Of door de weerloosheid van dat oor, dat verfrommelde stukje kraakbeen dat een verre gelijkenis met een embryo vertoont?

Hoewel Tarantino bekend staat om zijn citeerdrift uit obscure en vergeten genrefilms, is de herkomst van deze scène niet makkelijk op vroegere films terug te voeren. Het oor dat de jonge Jeffrey Beaumont aan het begin van David Lynch' Blue Velvet (1986) op een zonnige namiddag in het bos vindt is al zo lang van zijn rechtmatige eigenaar gescheiden dat het geen pijn meer doet. Het lijkt er eerder op dat Tarantino met zijn beruchte oorscène zelf school heeft gemaakt. Een beetje filmgangster snijdt, schiet, scheurt of bijt tegenwoordig een oor af. Het laatst gebeurde dat in The Brave (1997), het regiedebuut van acteur Johnny Depp, waarin een oor het moet ontgelden in een gevecht tussen twee rivaliserende minnaars. In Feeling Minnesota (1996) van Steven Baigelman wordt er in een knokpartij tussen twee broers een oor afgebeten en lang geleden zong Johnny Cash er al over in zijn A Boy named Sue. Ook de zoon-die-Sue-heet en zijn vader raken in een vechtpartij verstrikt, er vallen wat klappen “and he cut a piece of my ear.”

Bizar werd het pas echt toen bokser Mike Tyson deze zomer de wereld schokte door tijdens het wereldtitelgevecht zwaargewicht een hap te nemen uit het oor van zijn tegenstander Evander Holyfield en die op de grond te spugen.

Op het Tyson-incident na blijft het geschonden oor beperkt tot een filmische subcultuur. Wereldliteratuur en mythologie bieden een schat aan uitgestoken ogen en afgehakte hoofden. Er wordt weliswaar weleens wat gif in een oor gegoten, zoals in Hamlet, maar dan toch vooral als symbool voor kletspraat en kwaadsprekerij. Alleen tijdens het stierengevecht schijnt de toreador in speciale gevallen een oor van de overwonnen stier te mogen afsnijden. En bij een heel bijzondere prestatie zelfs twee. Stierenvechters en filmgangsters mogen het afgesneden oor dan als castratiesymbool zien, Freudianen en hun volgelingen zweren nog steeds bij de neus, die zich overigens slecht voor filmische verwijdering leent.

Het meest expliciet wordt de verhouding tussen oor en mannelijkheid in The Last Days of Frankie the Fly (1996) van Peter Markle. Opnieuw een gangsterrol voor Michael Madsen, die - de film ging rechtstreeks naar de videotheken - in een trofeeënkast de testikels van zijn tegenstanders op sterk water bewaart. “Ik heb een uitstekend gehoor”, sneert Madsen elke keer als hij een onderknuppel in het kruis knijpt. Tot hij in een vreemde variant van de stand-out zelf in zijn kruis wordt gegrepen. Als reactie pakt hij zijn tegenstander bij de oren. En daar staan zij dan, in hun eigenaardige patstelling.

Als er eindelijk een oor sneuvelt, is het toch onverwacht, aan het einde van de film.

'The Brave' is te zien in de filmtheaters. De andere films zijn te huur bij goed gesorteerde videotheken.