In 'Newyorkers' doet zelfmoord helemaal geen pijn

Voorstelling: Newyorkers, komedies van David Mamet, Elaine May en Woody Allen door Het Nationale Toneel. Vertalingen: Laurens Spoor en Ger Thijs; spelers: Marijke Beversluis, Catherine ten Bruggencate, Rik van Uffelen e.a. Gezien 16/1 Theater aan het Spui, Den Haag. Te zien t/m 28/1 aldaar. Tournee t/m 28/3. Inl. (070) 356 5363.

“Een grasmachine begraven? Heb jij een grasmachine begraven?”, vraagt Rik van Uffelen temend-dreigend in de eerste van de drie komedies die het Nationele Toneel tesamen uitbrengt onder de titel Newyorkers. Hij staat groots op het podium, wit overhemd, zwarte broek. Zijn tegenspeler is de overspannen-gesjeesde advocaat Mark Rietman. De laatste doet alsof hij de laatste trein moet halen, Van Uffelen niet. Hij beschikt over rust en de capaciteit te luisteren naar stiltes in de tekst - en daardoor de toeschouwer in het geheim van een komedie te betrekken.

Maar aan geheimenis, aan stiltes ontbrak het verder geheel in de zo veelbelovend aangekondigde voorstelling Newyorkers. Acteur Gijs Scholten van Aschat maakt er zijn regiedebuut mee; de komedies An Interview van Mamet, Hotline van Elaine May en Central Park West van Allen zouden garant staan voor een avond psychologisch drama. En toch, al snel begonnen er ratten en muizen aan de voorstelling te knagen.

Zelden heb ik zo'n intens koude voorstelling bijgewoond die bovendien, na bijvoorbeeld Ten Oorlog, De Wereldverbeteraar of Hamlet - de drie ijkpunten van dit toneelseizoen -, in veel opzichten zowel naar spel als regie behoorlijk regressief is. Het grootste bezwaar van de laatste twee komedies uit het drieluik, Hotline en Central Park West, is de overdaad aan verklaringen. Na drie minuten Hotline gaan toeters en bellen al in je hoofd tekeer hoe het dertig minuten verder af zal lopen: een vrouw pleegt zelfmoord terwijl de hulpverlenende man aan de troosttelefoon druk doende is met allerlei onnutte zaken. Schrijfster May wil vooral veel zeggen met dit stuk: dat de moderne mens emotioneel afhankelijk is van de telefoon. Dat hulpverleners onder het mom van goede bedoelingen eigenlijk gevoelsarme scharminkels zijn. Maar zowel tekst als speelstijl gaat verschrikkelijk over de top. Alles wordt onder hoogspanning gezegd en geacteerd, maar dat kan niet, zelfs niet in komedie en juist niet in komedie. De zelfmoord zoals Marijke Beversluis die acteert doet helemaal geen pijn. Ze valt eenvoudigweg om. “Eindelijk”, ben je geneigd te denken. Was het maar niet zo voorspelbaar.

Ook Allens komedie Central Park West lijdt aan inlegkunde; vriendin van vrouw pleegt overspel met haar man. Die man pleegde al eeuwen lang overspel. Zijn vrouw, psychiater, was blind voor zijn escapades. Man wil met zeer jong meisje (hier komt Allens autobiografie om de hoek kijken) zijn leven delen. Maar deze Lolita-achtige weigert. Man blijft alleen achter. Het rammelt in deze komedie, want iedereen is beurtelings slachtoffer. Als toeschouwer kun je je met niemand identificeren. Catherine ten Bruggencate als de cynische en tegelijk geëmotioneerde psychiater redt veel. Helaas, lang niet alles. Het verbale geweld is nodeloos grof en zogenaamd obsceen, maar niet strak en kantig.

Terugblikkend is vooral An Interview van Mamet intrigerend, hoewel Mark Rietman als Van Uffelens tegenspeler hier met overdaad acteert. Mamet schrijft in elk geval, als enige van het drietal, mooi, subtiel, intrigerend. Hij heeft stijl; er is iets van Pinter en Beckett in zijn komedie te beluisteren. Dit vraaggesprek gaat over leven na de dood, over boete, hemel of hel. Van Uffelen, als een Petrus aan de poort, oordeelt over de advocaat en dwingt hem tot zelfbekentenis. Keihard is Van Uffelen-de-ondervrager. De advocaat stort in elkaar. Maar niet, zoals het in een drama hoort, geleidelijk aan. Van het begin is hij al de verliezer. Want regisseur Van Aschat laat hem in het openingsbeeld verslagen op de grond liggen. Net als in het slotbeeld. Dit lijkt me een regiefout die symbolisch is. Dat de ondervrager wint, staat nu al vast. Als toeschouwer wil ik de weg naar het slot, de oplossing van het conflict, ondergaan. En niet alles vantevoren op een dienblad cadeau krijgen. Blijft er van Newyorkers uiteindelijk bar weinig over. Mooie regels van Mamet; sterk spel van een enkele acteur en actrice. Het is zo kaal, en te gering.