Code geen garantie voor goed gedrag

De topbelegger van het Philips Pensioenfonds voldeed aan de (mede door hemzelf opgestelde) interne gedragscode, maar had ook al bijna twintig jaar een geheime rekening met zwart geld in Zwitserland. Tussen code en kwade opzet.

AMSTERDAM, 19 JAN. Zelf klussen op de financiële markten, of noodgedwongen maar de hulp van een vakman inroepen? Voor financiële vaklieden bij uitstek, zoals de professionele geldbeheerders die voor de pensioenfondsen honderden miljarden guldens investeren, is de beursarena het dagelijks werkterrein. Hen naar een andere vakman verwijzen en verbieden om als privé persoon te beleggen en te handelen op de effectenbeurs - dat gaat menig pensioenfonds te ver.

“Ik beleg niet in aandelen van individuele bedrijven, maar alleen in beleggingsfondsen”, zei directeur beleggingen prof.dr. J. Frijns van pensioenfonds ABP onlangs. “Het gaat mij te ver om dat van mijn mensen te vragen. Alsof je een timmerman verbiedt zijn eigen keuken te verbouwen. Maar hij mag niet het hout van de baas mee naar huis nemen.”

Het ABP, met een belegd vermogen van zo'n 220 miljard gulden het grootste pensioenfonds van Nederland, heeft zijn interne gedragscode bijna een jaar geleden aangescherpt. Dat was ruimschoots voordat eind oktober het grootschalige onderzoek van justitie naar financiële en fiscale fraude op de beurs en in het bedrijfsleven in de publiciteit kwam.

Deze interne afspraken moeten bijvoorbeeld effectenhandel met voorkennis voorkomen. De codes zijn nu nog vrijwillig, maar de toezichthoudende Verzekeringskamer wil ze verplicht stellen. De inhoud verschilt van fonds tot fonds. Het gaat om regels voor privé effectenhandel van medewerkers, maar soms ook over het al dan niet accepteren van cadeautjes.

De meeste grote pensioenfondsen hebben zulke gedragscodes de afgelopen jaren ingevoerd. Ook onder kleinere pensioenbeheerders, een categorie waarbij de afgelopen tien jaar enkele fraudegevallen optraden, raken deze regels in zwang. In Nederland bestaan zo'n 1.100 zelfstandige pensioenfondsen.

“Het is een codificatie van wat iedereen al weet dat hij wel en niet mag doen”, vindt directeur A. Krooswijk van pensioenfonds De Eendragt (ruim 1 miljard gulden belegd vermogen). De regeling bij De Eendragt geldt sinds 1996 en is geënt op het model van de koepelorganisatie van de ondernemingspensioenfondsen OPF. “Het pensioenfonds van Esso, waar ik vroeger heb gewerkt, had zulke regels medio jaren zeventig al. In de VS speelde dat heel sterk.”

Het Philips Pensioenfonds, met een belegd vermogen van bijna 30 miljard gulden het grootste lid van het OPF, heeft sinds eind 1993 zo'n gedragscode. Topbelegger Fred H. van het Philips Pensioenfonds, een van de hoofdverdachten in het beursfraude-onderzoek, had de code ondertekend.

Sterker nog. Tegenover de rechercheurs van de FIOD en justitie die hem hebben ondervraagd, zegt hij de code zelf te hebben opgesteld. De rekening (op naam van zijn vrouw) bij het effectenkantoor Gestion, een van de bedrijven van Adri S., een andere hoofdverdachte in de beursfraude, was conform de regels aangemeld bij het pensioenfonds.

De gedragscode verbiedt medewerkers niet om rekeningen aan te houden bij banken of effectenkantoren waarmee het pensioenfonds zaken doet, zoals Gestion. Bij De Eendragt zou dat niet mogen, terwijl het ABP zijn medewerkers verplicht hun rekening bij een specifieke bank aan te houden. Dan kan het fonds indien nodig direct zien welke handel heeft plaatsgevonden.

De Philips-belegger handelde naar eigen zeggen actief op deze rekening. Dat mag volgens de gedragscode van het fonds. Transacties moeten wel binnen een week gemeld worden.

Tegelijkertijd had H. een zwart-geldrekening in Zwitserland met een tegoed van bijna 10 miljoen gulden, grotendeels verdiend door gezamenlijke handel met beurshandelaar S. “De reden dat ik het niet aan mijn werkgever meldde was voornamelijk fiscaal”, zo heeft H. gezegd tijdens zijn verhoor door rechercheurs van de FIOD en justitie. “Maar ook het feit dat ik samen met S. een rekening had verdiende op zich al geen schoonheidsprijs.”

Philips ziet naar aanleiding van het beursfraude-onderzoek geen reden zijn interne gedragscode aan te scherpen. “Nee, die was al zeer scherp”, aldus een Philips-woordvoerder.

Pensioenfonds PGGM (bedrijfstak zorg en welzijn, zo'n 70 miljard gulden beleggingen), houdt zijn gedragscode wel tegen het licht, zegt een woordvoerder. De gedragscode van PGGM, die een groot deel van zijn vermogensbeheer heeft uitbesteed aan externe firma's, verbiedt eigen effectenhandel door medewerkers formeel niet. “De informele code is: uiterst terughoudend zijn met beleggingen in aandelen.” Medewerkers die over gevoelige informatie beschikken moeten de code tekenen en eigen transacties melden. Daarnaast is er altijd nog de sociale controle. Op “raar persoonlijk gedrag, bijvoorbeeld iemand die opeens een Ferrari koopt.”

Een pensioenfonds-medewerker: “Al heb je honderdduizend gedragscodes, iemand kan het met voorbedachte rade omzeilen. Dat is het spookachtige.”