Venijnig vogelvirus; Bereiding van caccin is in voorbereiding

Een nieuw griepvirus dat vorig jaar in Hongkong opdook is weer weg. Maar een nakomeling kan een wereldwijde epidemie veroorzaken.

IN HONGKONG overleed woensdag een 25-jarige vrouw. Het is het zesde slachtoffer onder 18 mensen bij wie besmetting met een voor mensen nieuw H5N1-influenza-A-virus is vastgesteld. Twee mensen liggen nog ernstig ziek in het ziekenhuis. Ondanks het recente sterfgeval is de tijd van de hoge gezondheidsrisico's voor de bevolking voorbij, volgens de autoriteiten in Hongkong. De laatste twee slachtoffers waren eind vorig jaar al ziek, nog voordat de 1,5 miljoen kippen in de voormalige Britse kroonkolonie werden geslacht. Bovendien toonde onderzoek van epidemiologen en virologen aan dat het virus (nog) niet van mens naar mens overspringt.

Het eerste slachtoffer van het kippenvirus was een driejarig jongetje. De peuter kreeg op 9 mei 1997 koorts, een zere keel en last van een droge hoest. Het griepje ging niet over. Hij kreeg aspirine en antibiotica. Op 15 mei werd hij opgenomen in het ziekenhuis. Daar overleed hij zes dagen later aan nieruitval, bloedstolling binnen de bloedvaten en zuurstoftekort door een acuut ademhalingssyndroom (ARDS, acute respiratory distress syndrome). ARDS is een uit de hand gelopen longontsteking.

Bij autopsie vonden de pathologen in lever en nieren de vettige degeneratie die typisch is voor het Reye-syndroom. Dat kan veroorzaakt zijn door een influenzavirusinfectie, maar het syndroom is ook een zeldzame bijwerking van aspirine. Uit keelschraapsel dat twee dagen voor de dood van het jongetje was afgenomen kweekten virologen de doodsoorzaak: een influenza-A-virus dat nog nooit bij mensen waargenomen. Virologen van het Nationaal Influenza Centrum bij de virologiegroep van prof.dr. A. Osterhaus aan de Erasmusuniversiteit in Rotterdam en het RIVM in Bilthoven brachten het virus afgelopen zomer in kaart. De groep werkt al jarenlang samen met Hongkong.

Influenzavirussen worden gekarakteriseerd op grond van afweerreacties tegen twee eiwitten op de omhullende virusenvelop. Het virus bindt via het envelopeiwit hemagglutinine aan eiwitmoleculen (receptoren) op het oppervlak van menselijke cellen. Het eiwit neuraminidase is onmisbaar om het virusdeeltje de cel binnen te laten dringen. Daar gebruikt het virus de celstofwisseling om zichzelf te vermenigvuldigen.

Met uit het bloed van dieren gewonnen antistoffen tegen hemagglutinine (HA) onderscheiden virologen 15 verschillende serotypen voor HA. Drie ervan (H1, H2 en H3) komen voor in virussen die influenza onder mensen veroorzaken. De andere werden in vogels gevonden. De afgelopen 20 jaar zijn twee verkoudheden bij mensen door H7 beschreven. Het jongetje in Hongkong overleed aan een influenza met H5, dat is een typische vogel-hemagglutinine. Het neuraminidase (NA) werd in Osterhaus' groep in Rotterdam als N1 gekarakteriseerd. Het nieuwe virus is een H5N1-influenza-A-virus dat de naam influenza A/Hongkong/156/97 kreeg, ofwel HK97. Het HA van het nieuwe virus is op grond van zijn genvolgorde het nauwst verwant aan een H5N1-virus dat in 1991 in Engeland kalkoenen ziek maakte, terwijl het NA lijkt op het neuraminidase van een H7N1-virus dat in 1973 uit een papagaai in Ulster werd geïsoleerd. Osterhaus: “Bijzonder is dat dit virus niet via een varken naar de mens overging. Algemeen wordt aangenomen dat de vogelinfluenzavirussen praktisch alleen naar mensen overspringen als het eerst via een varken is aangepast. Nu zien we eigenlijk voor het eerst een vogelvirus dat direct mensen kan besmetten en hen ernstig ziek kan maken.”

Virologen J. de Jong, E. Claas, Osterhaus, de Amerikaan R. Webster (Saint Jude Children's Hospital, Memphis) en de Hongkonger W. Lim (Government Virus Unit, Queen Mary Hospital) publiceerden vanwege de mogelijke pandemische dreiging hun eerste resultaten zeer snel in Nature (9 okt), in de kortrubriek Scientific Correspondence. Gisteren publiceerde een groep virologen van het Centers for Disease Control and Prevention (CDC) in Atlanta, weer samen met Lim uit Hongkong en twee Amerikaanse pluimveevirologen in Science een langer artikel met genetische gegevens van HK97. De Rotterdammers worden aan het eind van het artikel bedankt voor het ter beschikking stellen van de primers waarmee de polymerase kettingreacties (PCR's) konden worden uitgevoerd. Osterhaus: “Wij hebben hetzelfde gedaan, wellicht nog iets meer. Onze publicatie verschijnt over een paar weken in The Lancet.”

De CDC-virologen hadden vooral aandacht voor de RNA-volgorde (influenzavirus is een enkelstrengs-RNA-virus van de virusfamilie Orthomyxoviridae) van het gen dat codeert voor hemagglutinine (HA). Voordat een nieuw virusdeeltje een cel kan infecteren wordt het HA-eiwit in tweeën geknipt door een eiwitsplitsende enzym (protease) van de gastheercel. Virologen weten niet precies wat de virulentie van een influenzavirus bepaalt, maar de aminozuurvolgorde rond de knipplaats is belangrijk.

Alle aminozuren in het HA-eiwit waarvan wordt gedacht dat ze cruciaal zijn om een infectie te veroorzaken zijn bij HK97 aanwezig. Het virus lijkt, wat het HA betreft, dus perfect uitgerust. De CDC-onderzoekers wijzen bijvoorbeeld op vier extra aminozuren (een insertie) die het HA makkelijker knipbaar maken. De meeste HA's worden alleen geknipt door proteasen die voorkomen in de huidcellen van de luchtwegen. Heeft virus HA-met-insertie, dan het zijn HA ook laten knippen door proteasen in hart-, hersen- en bloedvatcellen, wat de verspreidingsmogelijkheden en daarmee de virulentie van het virus sterk vergroot. Al eerder is in de wetenschappelijke literatuur gesuggereerd, schrijven de CDC-virologen in Science, dat na overspringen van die uit kippeninfluenza's bekende insertie naar menselijk influenza-A-virus een voor mensen dodelijk virus kan ontstaan.

Niet bekend

In een nu veel aangehaalde publicatie uit 1992 staat dat zeven procent van de kippenboeren afweerstoffen tegen H5-virussen in hun bloed heeft. Het betekent dat ze ooit een infectie hebben doorgemaakt. Osterhaus: “Als dat waar is, maar er moet nog heel wat sero-archeologie worden gedaan, heeft het virus zich waarschijnlijk in die mensen ook vermenigvuldigd. Er zouden dan al langer H5-infecties bij mensen hebben plaatsgehad vanuit een vogelreservoir, maar daaruit zou nooit een virus zijn gemuteerd die makkelijk van mens naar mens kan overspringen.”

Osterhaus: “Het slachten van 1,5 miljoen kippen is virologisch gezien geen gekke maatregel. Het uitroeien van de bron lijkt verstandig, vooral omdat in Hongkong in maart doorgaans de piek van het traditionele influenzaseizoen valt. Nieuwe influenzavirussen ontstaan als één persoon gelijktijdig wordt geïnfecteerd door twee verschillende influenzavirussen. In een geïnfecteerde cel ontstaan dan nieuwe virussen uit onderdelen van beide oude. Reassortment heet dat. Dan kan een virus ontstaan met lethale eigenschappen dat goed van mens op mens overspringt en waar nog geen mens ter wereld beschermende afweerstoffen tegen bezit.”

Zo'n nieuw virus raast niet in een paar weken over de aardbol. Osterhaus: “Te verwachten is dat je eerst een meer lokale uitbraak krijgt die weer grotendeels uitdooft. Daarna breidt een tweede golf zich uit. Zo ging het althans bij eerdere pandemieën. Niemand weet of de toegenomen mobiliteit groot genoeg is om een pandemie sneller te laten ontstaan. Wereldwijd wordt op het ogenblik de pandemische planning aangescherpt. Ook de bereiding van een vaccin wordt voorbereid. Dat kan waarschijnlijk wel op tijd beschikbaar zijn, mocht het nodig zijn.”

Het influenzaseizoen in Nederland verloopt intussen uitzonderlijk mild. Bijna niemand heeft influenza. In Hongkong leeft de bevolking nu met het advies om na het aanpakken van kip de handen te wassen, om op te eten kip goed gaar te maken en om snijplanken en keukenbestek waarmee kip is gesneden af te wassen voor er iets anders op klaar te maken. Die aanbevelingen gelden net zo goed in Nederland, niet vanwege een influenzavirus, maar vanwege het gevaar van voedselvergiftiging door salmonellabacteriën waarmee kippenvlees in Nederland besmet kan zijn.

Op www.info.gov.hk staan dagelijks nieuwscommuniques van de autoriteiten in Hongkong over de kippengriep. Het CDC is bereikbaar op www.cdc.gov.