Spanje; Ramón Sampedro ook op sterfbed de slimste

MADRID, 17 JAN. Zijn dood was zorgvuldig gepland. Zoals iedereen eigenlijk ook verwachtte. Nadat zijn lichaam maandag werd gevonden in een vrijwel verlaten flatgebouw in het Galicische dorpje Boiro in Spanje, startte de politie een breed opgezet onderzoek naar zijn dood. Dat er een cyanide als gif was gebruikt, werd al snel duidelijk door de indringende geur van bittere amandelen die bij het opensnijden van het lichaam te ruiken was. Wie het gif heeft toegediend, is vooralsnog een raadsel.

Ramón Sampedro is dood. Eigenlijk had hij willen wachten op de dood van zijn nu 92-jarige vader. Maar mensen worden oud in Galicië. En zelf verloor hij reeds als jongeman in 1968 zijn toekomst, toen hij van een rots in de zee viel en zijn nek brak. Het ongeluk maakte hem verlamd vanaf zijn kin. “Ik ben een hoofd dat al bijna dertig jaar zit vastgekoppeld aan een dood lichaam”, zo omschreef hij zelf zijn situatie tegenover deze krant.

Wat zijn lichaam noodgedwongen aan leven en wilskracht mistte, bleek in ruime mate aanwezig in het hoofd van Ramón Sampedro. Hij had geen zin zich neer te leggen in een uitzichtloos bestaan in een bed. “Als je geboren wordt, verwacht je toch iets anders”, oordeelde hij over zijn bestaan. Ramón Sampedro had er genoeg van en keek uit naar een bevrijdend einde van zijn leven. Kalm en beredeneerd betoogde hij dat zijn leven zo geen zin had. Van eenvoudige boeren-komaf en met weinig scholing ontwikkelde hij zich door zelfstudie tot een man die met kraakheldere argumenten uitgroeide tot de bekendste pleitbezorger van Spanje's beweging voor vrijwillige euthanasie.

Niet zelden met groot gevoel voor humor wist hij menig betweterige kerkprelaat en bedisselende politicus de mond te snoeren. Geen televisieprogramma of Sampedro trad er in op. Verontwaardigd, maar nooit kwaad; scherp, maar nooit zonder het licht in zijn pretoogjes te verliezen. In zijn bed in de ouderlijke boerenwoning in het Galicische gehucht Xuño hield Sampedro kantoor. Hij schreef er - door middel van een zelfontwikkelde constructie - met zijn mond een boek over zijn situatie, las er de duizenden brieven die hem werden gestuurd en ontving er een niet aflatende stroom bezoekers. Vanaf zijn bed bevocht hij zijn tegenstanders. “Wie dat zijn? De Spaanse bischoppen natuurlijk. De katholieke sekte Opus Dei, die hier in Spanje nog altijd veel macht heeft. En de conservatieve Partido Popular”, zo verklaarde hij vanaf zijn kussen.

In 1993 begon Sampedro samen met een advocaat van de Spaanse Bond voor een humane dood (MDM) een rechtzaak. De inzet was de vraag of een derde, zijn arts bijvoorbeeld, mocht helpen bij het plegen van actieve euthanasie. Zelf kon Sampedro immers niets uitrichten. De rechtszaak liep uit op een slepende affaire. Afgelopen zomer verloor hij andermaal een hoger beroep.

Moreel had Sampedro de overwinning evenwel al op zak. Bij de begrafenis afgelopen woensdag liep heel Xuño uit. Tot en met de dorpspastoor was de rouw om het verlies even oprecht als het respect voor het besluit van Sampedro om er een einde aan te maken. Bij een meerderheid van de Spanjaarden was het niet anders: zelfs de Spaanse staatstelevisie sprak met respect over het overlijden van 'Ramón'.

Veel vertrouwen dat de rechtbank hem uiteindelijk zou steunen in zijn morele overtuiging van zelfbeschikking had Sampedro niet. En evenmin dat de Spaanse politiek het thema snel zou oppakken. Noch de regerende Partido Popular, noch de socialistische oppositie willen zich de vingers branden aan het onderwerp. Maar peilingen wijzen uit dat dat tweederde van de Spanjaarden voorstander is van een wettelijke regeling voor euthanasie en de invloed van Sampedro moet hierbij niet onderschat worden. “Het leven is een recht, maar geen verplichting”, was het argument waarmee Ramón Sampedro vele Spanjaarden wist te overtuigen. De tragiek van de mensheid, is echter dat zij haar sterfelijkheid niet accepteert, zo haalde hij Milan Kundera aan.

Na zoveel ophef, rechtzaken en andere publiciteit kon de Spaanse politie de dood van Sampedro moeilijk op zich laten zitten. Op hulp bij actieve euthanasie staan in Spanje nog fikse straffen. Naar verluidt werd bij Sampedro een brief en een videoband in beslag genomen waarin hij nogmaals heeft vastgelegd dat er sprake is van een zelfgekozen dood, waarvoor hijzelf verantwoordelijk is. “Wie mij helpt, toont zich een werkelijke vriend”, zei hij in een van zijn laatste interviews.

Om deze vriend te beschermen liet Sampedro een doolhof aan dwaalsporen achter voor de politie. Hij liet zijn lichaam vorig jaar november overbrengen vanuit de boerenhoeve van zijn familie, waar iedereen wist wie er op bezoek kwam, naar een vrijwel onbewoond flatblok in een ander dorp. Hij betaalde drie maanden huur vooruit. Onder tien vrienden verdeelde Sampedro sleutels van het pand. Vooralsnog heeft er zich geen getuige gemeld die gezien heeft wie de flat binnenging even voor zijn dood. Zo is Ramón Sampedro de autoriteiten ook na zijn dood te slim af.