Nobel gevecht

Er zijn schakers die Anatoli Karpov hartelijk inhalen als rechtmatig wereldkampioen van de FIDE, maar ze zijn in de minderheid. Vaker horen we boze stemmen zoals die van Fred van der Vliet, die in Schaaknieuws het wereldkampioenschap kloek en bondig 'een door de maffia betaalde kermiskoers' noemde.

In een later nummer schreef John van der Wiel: “U ziet, FIDE-president Iliumzhinov is er in geslaagd een prachtig toernooi met een indrukwekkend prijzenfonds van de grond te krijgen, maar heeft tegelijkertijd grote verdeeldheid in de schaakwereld gezaaid en heeft het ooit heilige begrip 'wereldkampioen' gedegradeerd tot iets verachtelijks, zeker als Karpov in Lausanne zou winnen.“ En toen Karpov inderdaad had gewonnen, schijnt Anand verklaard te hebben: “Ik heb misschien verloren, maar ik erken Anatoli Karpov niet als wereldkampioen. De titel van wereldkampioen is vakant.“

Hoe prettig is het om na een wereldkampioenschap dat zulke grimmige reacties oproept, nu eens een geval te beschrijven waarin schakers ridderlijk wedijverden in een strijd die er slechts om leek te gaan wie de nobelste en de onbaatzuchtigste genoemd kon worden. Het deed zich vorig jaar voor in het open kampioenschap van Beieren, dat gewonnen werd door de Rus Aleksander Chalifman.

De nobele strijders waar ik het net over had waren de Duitsers Klaus Klundt en Robert Hübner. In hun partij was een gelijk toreneindspel op het bord gekomen. Klundt bood remise aan, Hübner weigerde. Maar een tijdje later was de volgende stelling bereikt.

Wit Klundt-zwart Hübner, zwart aan zet. Hier valt niets meer te verzinnen, de remise is duidelijk. Hübner stak zijn hand uit, Klundt accepteerde wat hij voor een remisevoorstel hield, schreef 1/2-1/2 op zijn notatiebiljet en zette zijn handtekening. Maar Klundt vergiste zich. Hübner zette ook zijn handtekening, maar eerst veranderde hij de 1/2-1/2 op het blaadje van Klundt in 1-0. Klundt had gewonnen!

Maar grootmeester, wat bezielt u om deze partij op te geven? Hübner legde uit dat hij inderdaad zijn hand had uitgestoken als teken dat hij remise wilde, maar terwijl Klundt zijn hand pakte besefte hij dat hij vergeten was om die remise ook met woorden aan te bieden. Een uitgestoken hand zonder begeleidende tekst geldt in de schaakwereld als een teken van opgave, en daar had hij zich dus aan te houden.

Wat een onzin, zeiden de wedstrijdleiders. De stelling was zo remise geweest als maar kon. Hübner zag problemen die er niet waren. Alsnog remise, dat was het beste. Dat vond ook Klundt. Maar Hübner bleef bij zijn standpunt: hij had geen remise aangeboden, dus Klundt had het ook niet aan kunnen nemen. Hij had de partij wel opgegeven, en dat recht kon niemand hem ontzeggen. Hübner eiste met klem dat de partij voor hem verloren verklaard zou worden, en omdat hij weliswaar niet de rede maar wel het formele gelijk aan zijn kant had, gebeurde dat ook. Ik ken geen voorbeeld uit de schaakgeschiedenis van een speler die zo vastberaden en scherp argumenterend zijn recht om te verliezen heeft verdedigd.

Iets anders. In Chess Monthly staat een artikel van Bogdan Lalic met de angstaanjagende titel 'Computers hebben het schaken vernietigd!' Bij nader inzien blijkt het mee te vallen. De noodkreet betreft de computerdatabanken met honderdduizenden partijen. De professionele schaker die zijn databank nauwgezet bijhoudt ziet hem wekelijks of zelfs dagelijks angstaanjagend groeien. Kan hij alles nog bekijken en bestuderen? Nee, dat kan niet. Maar als hij het niet doet, loopt hij het gevaar om partijen te verliezen, alleen maar doordat zijn tegenstander iets weet wat hij niet weet. “Tegenwoordig beslist kennis, niet creativiteit“, klaagt Lalic.

Het is zeker waar dat wie niet in staat is om dagelijks uren te studeren, tegenwoordig in een veel ongunstiger positie is dan vroeger. Er staat tegenover dat iedereen ongeveer dezelfde informatie ter beschikking heeft. Vroeger verloor je omdat er iets had gestaan in een Hongaars tijdschrift waar je niet op geabonneerd was, nu kan iedereen dezelfde partijen van het Internet binnenhalen.

De partij die Lalic liet zien kan ook moeilijk als voorbeeld van een typisch moderne wantoestand dienen. Het is duidelijk dat beide spelers hun koers bepaalden op grond van een eerdere partij, Hillarp Person-Timman, Koge 1997. Sax had die partij niet goed genoeg bestudeerd en werd verrast door een verpletterend nieuwtje van Atalik. Zulke dingen gebeurden ook voor het computertijdperk. Sax had wantrouwender moeten zijn, de computer treft hier geen blaam.

Wit Atalik-zwart Sax, Szeged 1997

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 e7-e6 3. Pb1-c3 Lf8-b4 4. Dd1-c2 d7-d5 5. a2-a3 Lb4xc3+ 6. Dc2xc3 Pf6-e4 7. Dc3-c2 Pb8-c6 8. e2-e3 e6-e5 9. c4xd5 Dd8xd5 10. Lf1-c4 Dd5-a5+ 11. b2-b4 Pc6xb4 12. Dc2xe4 Pb4-c2+ 13. Ke1-e2 Da5-e1+ 14. Ke2-f3 Pc2xa1 15. Lc1-b2 0-0 16. Kf3-g3 Kg8-h8

Tot zover Hillarp Person-Timman, Koge 1997. Daar volgde 17. Pf3 Dxh1 18. Pg5 f5 19. Dxe5 Ld7 20. Pf7+ Txf7 21. Lxf7 f4+ 22. exf4 Dd1 23. f3 Pc2 24. Lc3 Dd3 25. d5 Tg8 26. Kf2 Da6! en Timman won. De avond voordat Sax tegen Atalik speelde hadden Sax en Lalic nog de aanbeveling van Lautier 20. Lf7 bekeken, en ze hadden gezien dat ook die zet niet goed voor wit was. Maar Atalik, de Turkse grootmeester die tijdens het wereldkampioenschap als secondant van Van Wely optrad, had thuis iets gezien wat veel belangrijker was. 17. d4xe5! Tot hier was er snel gespeeld, maar nu verzonk Sax in diep gepeins. Te laat. 17...Lc8-e6 Wit dreigde nu wel 18. Pf3 Dxh1 19. Pg5 met winnende aanval. 18. Pg1-f3 De1xh1 19. Pf3-g5 g7-g6 20. Pg5xf7+! De pointe. Wit forceert het openen van de diagonaal b2-h8. 20...Tf8xf7 21. Lc4xe6 Tf7-g7 21...Txf2 helpt niet, want na 22. Kxf2 Tf8+ 23. Kg3 De1+ 24. Kh3 staat wits koning veilig. 22. Le6-f7 Tg7xf7 23. e5-e6+ Kh8-g8 Of 23...Tg7 24. De5 Tg8 25. e7 en wit wint. 24. De4-d4 Kg8-f8 25. e6xf7 Kf8xf7 26. Dd4-d7+ Zwart gaf op.

Een mooi staaltje van huisvlijt. Atalik hoefde tijdens de partij geen zet te bedenken, hij wist alles al. Hij zei dat hij zijn vriend Shirov ook al op de hoogte had gesteld en dat die daardoor weer 4. Dc2 was gaan spelen, in de hoop iemand in de val te laten lopen waar Sax intrapte. Als u Shirov treft, bent u gewaarschuwd.