Duitse politie zoekt toenadering tot burger; Niet bij de gummiknuppel alleen

Ook in Duitsland staat de rol van de politie ter discussie. De tijd van non-interventie en deëscalatie is voorbij. De politie moet aanwezig zijn, de wetgeving verscherpt. Alleen zo voelt de burger zich beschermd tegen straatbendes, junks en agressieve bedelaars. Maar niet iedere politie- commissaris kan zich vinden in de nieuwe law and order-gedachte. 'Razzia's en rode kaarten werken niet.'

Jarenlang was Hubert Wimber (48) milieu-activist in het Duitse Munster. Bij tal van vredesdemonstraties in de jaren tachtig stond hij oog in oog met het gewapende gezag. Zoveel politie vond hij toch wel bedreigend. Op 37-jarige leeftijd werd hij lid van de Groenen. Het moest eens afgelopen zijn met die bewapeningswedloop, vond hij.

Nu is Wimber de baas van de agenten, die hem nog als vredesactivist in de gaten moesten houden. Sinds kort is hij benoemd tot hoofdcommissaris van politie in Munster. “Nee, zij hebben me als demonstrant nooit in elkaar geslagen”, grijnst hij op het stedelijk politiebureau. Maar het bedreigende aspect van de politie wil hij “natuurlijk graag verminderen”.

Wimber is de eerste 'Groene' politiecommissaris in Duitsland. Een alternatieve politieman, die 's morgens niet met de dienstwagen, maar met de fiets naar zijn werk gaat en in zijn rechteroor een brilli draagt, een glinsterend diamantje - wat sommige collega's een beetje ongebruikelijk vinden voor een hoofdcommissaris van politie.

De benoeming van Wimber maakt deel uit van een kleine culturele revolutie in de oerkatholieke, conservatieve bisschopsstad. Vier jaar geleden werden de christen-democraten, die vele jaren hadden geregeerd, weggestemd en kwamen de SPD met de Groenen aan de macht. Ook de deelstaat Noordrijn-Westfalen, waarin Munster ligt, wordt door een rood-groene coalitie bestuurd.

“Voor de Groenen was de politie lange tijd taboe”, zegt Wimber. Maar wie regeert maakt 'vuile' handen en de Groenen wilden ook niet wegduiken voor het thema van binnenlandse veiligheid. Zeker niet omdat de partij van Joschka Fischer zich warm loopt voor de Bondsdagverkiezingen op 27 september. En bestrijding van criminaliteit staat hoog op de wensenlijst van de Duitse kiezer, die zich almaar onveiliger voelt op straat.

Wat de politiecommissaris wil bereiken in zijn baan? “De opening van de politie naar de maatschappij.” De politiewereld wordt nog te veel ervaren als een gesloten systeem waar de burger niets mee kan beginnen. Ze moet veel dichter bij de bevolking staan, vindt Wimber. “Agenten moeten zichtbaar zijn, als vriend en helper, bij conflicten of gewoon als aanspreekpartner. Dat moeten we versterken. Hier in Munster zijn 46 districtsagenten. Dat is veel te weinig.”

Het gaat Wimber ook om de manier waarop de politie zich laat zien. Met een surveillance door de wijk rijden, vindt hij niet gelukkig. “Agenten staan veel dichter bij de burgers als ze te voet gaan of op de fiets.”

Niet alleen in Nederland, ook in Duitsland staat de rol van de politie ter discussie. Wat wenst de burger van de politie? Dat is voor Wimber de cruciale vraag. Uit tal van onderzoeken blijkt dat mensen in toenemende mate bang zijn; bang voor agressie op straat, bang voor overvallen. “Steeds meer burgers vrezen slachtoffer te worden van misdaad of agressie. Anderzijds blijkt niet uit cijfers dat het aantal misdaden stijgt. Dat is een discrepantie. De vraag is: hoe reageert de politie daarop?” Het gevoel van onzekerheid en van onveiligheid moet serieus worden genomen, vindt Wimber. “Dat kan simpelweg doordat we als politie present zijn.”

Castor-transport

De benoeming van Wimber is voor de Groenen een gewaagde stap. De hoofdcommissaris is in zijn nieuwe functie immers ook verantwoordelijk voor een goed verloop van de transporten met atoomafval naar de opslagplaats in Ahaus. Wimber was - september vorig jaar - nog maar nauwelijks benoemd of hem wachtte een eerste verrassing: een nieuw 'Castor'-transport heeft al binnen enkele maanden plaats. Castor staat voor Cast Iron Storage: opslag in gietijzer. Al in februari of begin maart zal de omstreden 'Castor'-trein gaan rijden, wordt gefluisterd.

Dat beloven hete maanden te worden voor de Groene politiecommissaris. Wimber wordt niet alleen geconfronteerd met bezorgde bewoners en actiegroepen, ook een deel van de achterban van zijn eigen partij wil het transport koste wat kost tegenhouden.

“Ik had natuurlijk stiekem gehoopt dat me dit bespaard zou blijven”, zegt hij met een flauw lachje. “De politie komt nu opnieuw in een situatie terecht waarin zij conflicten moet oplossen, waarvoor in de maatschappij geen regeling is getroffen.”

Vreest hij een tweede Gorleben? De Groene politiecommissaris moet er niet aan denken. Gorleben staat voor veldslag. Telkens als er weer een 'Castor'-transport naar deze plaats in Nedersaksen rolt, waar de vaten worden opgeslagen, voeren bewoners en politie een kleine oorlog met elkaar. Vorig jaar leverde dat wekenlange atoomstress op voordat de trein ging rijden. Bij de gevechten tussen actievoerders en politie vielen vierhonderd gewonden. Om over de voorbereidings- en bewakingskosten van 111 miljoen mark nog maar te zwijgen.

Nee, als Wimber iets wil vermijden is het 'Gorleben'. Het atoomtransport, dat dwars door Duitsland rolde, kon de opslagplaats alleen veilig bereiken omdat een reusachtige troepenmacht van 30.000 agenten uit het hele land was opgetrommeld. “Met zo'n enorme hoeveelheid politie kun je er alles door krijgen, maar tegen welke prijs?”

Nu de politiek de knoop heeft doorgehakt en het volgende 'Castor'-transport zich naar Ahaus aandient, weet Wimber dat ook hij niet aan een grote politie-inzet ontkomt. Mogelijk 20.000 man. “Dan is het uit met de vrede in het westelijke Munsterland”, vreest hij, want geweldloos belooft het verzet niet te worden.

Maar Wimber is niet voor niets een Groene politiecommissaris. Eerst wil hij het debat met de demonstranten aangaan. Nu al spreekt hij dagelijks met actievoerders - Bürgerinitiative, partijleden van de Groenen - in de hoop tot een consensus te komen. “Je moet in de omgang met elkaar, politie en actievoerders, blijven praten”, vindt hij. “Communicatie is noodzakelijk.”

Even hoopte Wimber het eens te worden met de actievoerders. Als er een tijdelijke blokkade zou worden opgeworpen, kan hij zich erin vinden. “Een blokkade van een uur maakt in ieder geval de symboolfunctie van de actie duidelijk.” Zelf deelt Wimber de opvatting van zijn partijgenoten, dat de atoomtransporten moeten worden gestaakt en Duitsland de atoomenergie uiteindelijk vaarwel moet zeggen.

Tot zijn spijt is Wimber de laatste dagen gebleken dat enige consensus met de activisten er niet in zit. De actievoerders bereiden zich al voor en willen het transport koste wat kost verhinderen via langdurige blokkades. “Zodra er illegale handelingen worden verricht, en mensen zich opnieuw vastketenen aan rails, moeten we ingrijpen”, zegt Wimber, want hij is uiteraard voor naleving van de wet en is als politiecommissaris loyaal aan zijn dienstheer, de minister van Binnenlandse Zaken van Noordrijn-Westfalen, Franz-Josef Kniola van de SPD. “De politie moet garanderen dat het transport goed aankomt.”

Vreedzame acties zullen door de politie worden getolereerd. Alleen, zodra demonstranten de vreedzame weg verlaten en de wet overtreden, heeft Wimber weinig keus. Hierover bestaat nogal wat spraakverwarring, weet de Groene agent uit eigen ervaring. “Het slaan van een politieman wordt niet door iedere activist als een overtreding gezien. Er zijn er ook die beweren dat ze 'heel vreedzaam' rails hebben gedemonteerd. Dat kan natuurlijk niet. En voor de demo-leuze waar recht tot onrecht wordt, wordt verzet een plicht, zwicht ook een Groene commissaris niet. Zodra strafrechtelijke overtredingen worden begaan, grijpen we in.”

Wimber zucht diep. In zijn nieuwe functie wil hij juist het bedreigende aspect van de politie verminderen. Laten zien dat de politie niet alles met de gummiknuppel oplost, wat in zijn Groene achterban nogal eens wordt gedacht.

'Chaos'-dagen

Scherpere wetgeving is volgens hem niet de manier om de problemen onder de knie te krijgen. De Groene commissaris is sceptisch over het zogenoemde New Yorkse model, waarover in Duitse politiekringen hevig wordt gedebatteerd.

Een half jaar geleden haalde Berlijn zelfs Bill Bratton, de voormalige politiecommissaris van New York, als een goeroe naar de hoofdstad voor lessen in misdaadbestrijding. Bratton vertelde dat in New York in de jaren tachtig mensen niet meer in de metro durfden, dat er geen muur meer vrij was van graffiti en dat de politie had gecapituleerd.

Zijn concept? Dat was eenvoudig: hard optreden, law and order, zero tolerance. Wij pakken mensen die de kleinste vergrijpen begaan hard aan, zodat zij niet afglijden op het verkeerde pad. Met massale politie-inzet en hardere straffen heeft Bratton de metropool een stuk veiliger gemaakt. Zijn recept heeft in Berlijn en in de rest van Duitsland een heftig debat losgemaakt. De politie van Nedersaksen en Keulen reageerde enthousiast. De deelstaat van de Sociaal-Democratische premier Gerhard Schröder, die het bij de verkiezingen tegen bondskanselier Kohl wil opnemen, zou het model in Hannover willen toepassen.

Maar er waren ook kritische geluiden. Dieter Schenk, plaatsvervangend politiecommissaris in Berlijn, trok fel van leer en hekelde de jubelende reacties van politie en journalisten, die “de politie hadden ontdekt”. Bratton had de boodschap verkondigd, die iedereen graag wilde horen: wij kunnen winnen van de misdaad!

“Toenemende criminaliteit, een alarmerend stijgend aantal misdaden door jongeren, een overvloed aan drugs? Alles wat tot nog toe zo moeilijk leek, blijkt met simpele recepten te bestrijden”, merkte Schenk honend op. “Razzia's tegen zwartrijders en agressieve bedelaars, een rode kaart voor in het openbaar plassen, en alcoholisten en criminelen die meteen hun leven willen beteren. Waarom zijn we daar niet eerder opgekomen? Omdat het niet werkt.”

Ook Groene commissaris Wimber ziet niets in de zogenoemde zero tolerance-benadering, waarbij tegen elke wettelijke overtreding rigoureus wordt opgetreden. “Voor mij is niet bewezen dat iemand die de verkeerde kant van een eenrichtingsstraat inrijdt, een carrière als bankovervaller voor zich heeft liggen. Wij hebben in Duitsland een andere politie en een andere bestuurlijke traditie”, zegt Wimber. Evenredigheid tussen doel en middelen, het afwegen van noodzakelijke maatregelen, zo min mogelijk ingrijpen. Dat zijn begrippen, die de Duitse politie meer aanspreken. De soms hysterische reacties op het terrorisme van de RAF in de jaren zeventig, toen Duitsland bij menigeen synoniem was voor 'politiestaat', hebben de politie niet onberoerd gelaten. Deëscalatie van conflicten werd een gevleugeld begrip. Dat leidde ook wel eens tot het tegenovergestelde effect, zoals in 1995 bij de 'Chaos'-dagen in Hannover.

De vriendelijke strategie van de politie tegenover de punkers, die jaarlijks naar Hannover trokken, schoot zijn doel voorbij. De situatie liep uit de hand en binnen de kortste keren hadden duizenden punkers de binnenstad veranderd in een oorlogsdecor. Straten werden gebarricadeerd, branden gesticht, winkels vernield en molotov-cocktails gegooid. Pas vele uren later kreeg de politie het geweld in de greep.

Na afloop werd de trieste balans van de ravage opgemaakt: vijfhonderd gewonden, 190 arrestaties, bijna een miljoen mark schade. De chaos in Hannover had de voorpagina's van de internationale pers gehaald. De toenmalige hoofdcommissaris van politie zag zich gedwongen af te treden. De jaarlijkse 'Chaos'-dagen werden verboden.

De situatie was volgens zijn opvolger Hans-Dieter Klosa volledig onderschat. “Men meende met deëscalatie de situatie te kunnen beheersen. Dat was het verkeerde concept voor zo'n geweldsorgie”, zegt Klosa. De nieuwe politiecommissaris van Hannover ziet weinig meer in zo'n strategie. Het concept is een 'overblijfsel van de jaren zeventig' en is volgens Klosa vaak verkeerd gebruikt alsof de rechtsstaat moet wijken voor geweld. “Wij kunnen niet in het defensief blijven als de tegenpartij vast van plan is geweld te gebruiken.”

Law and order-fanatici

De druk op de politie om orde te scheppen wordt steeds groter, is Klosa's ervaring. De tijden zijn veranderd. “Burgers pikken het niet meer als de politie niet ingrijpt. De politie is te soft, hoor je dan.” In Hannover voelen steeds meer mensen zich onveilig, stelt ook Klosa vast. Zij zijn bang voor junks die op straat hangen en geld nodig hebben. Het aantal berovingen stijgt en dag en nacht wordt er steeds meer ingebroken. In sommige delen van de stad durven ouderen overdag de deur niet meer uit te komen uit angst overvallen te worden door bendes van jonge kinderen. Alleen al vorig jaar is de jeugdcriminaliteit in Duitsland met 12,3 procent gestegen. Het aantal roofovervallen gepleegd door jongeren steeg alarmerend met bijna twintig procent; het aantal delicten waarbij geweld werd gebruikt was met bijna dertig procent nog hoger.

Ook worden de criminelen steeds jonger. De groep van twaalf- tot veertienjarigen, die het verkeerde pad opgaan stijgt zorgwekkend, concludeert justitie. Zwaardere straffen zijn zowel volgens Klosa als Wimber geen goed antwoord. Het irriteert de 'alternatieve' politiechef uit Munster, dat law and order-fanatici momenteel met populistische leuzen het debat bepalen.

“Alsjeblieft geen verscherping van de afluisterpraktijken of hogere straffen voor kinderen”, zegt Wimber. Deze weg is zinloos en gaat voorbij aan de oorzaken van de toenemende criminaliteit onder jongeren. De veranderingen in het strafrecht zijn legio geweest. “Het strafrecht is de laatste tien jaar 39 keer verscherpt en dat heeft een succesvolle bijdrage aan bestrijding van de criminaliteit opgeleverd”, meent Wimber. Bijna de helft van het aantal misdaden wordt opgehelderd, wat volgens de Groene commissaris een historisch hoogtepunt is.

Dit betekent volgens hem niet dat almaar hardere straffen de oplossing zijn voor de groeiende jeugdcriminaliteit. De politie zou zich in dit verband meer maatschappelijk moeten engageren, vindt hij. Zij zou samen met het stadsbestuur plus sociale diensten concepten moeten ontwikkelen om crimineel gedrag door jongeren te voorkomen.

“We weten dat jongens tussen de achttien en vijftien jaar het grootste deel van de misdaden plegen. We weten ook dat het gebrek aan perspectief bij jongeren uit moeilijke milieus een rol speelt. In Duitsland krijgen steeds minder jonge mensen bijvoorbeeld een stageplaats bij een bedrijf. Ze komen niet meer aan de slag. Tegelijkertijd worden sociale structuren steeds diffuser. Gezinnen vallen uit elkaar en bepaalde kinderen worden daarvan de dupe.”

Wimber is in Munster een discussie begonnen met het gemeentebestuur om preventieve raden op te zetten waarbij de politie ook een rol speelt. In deze raden kunnen hete thema's die om een oplossing vragen worden besproken, zoals geweld op scholen of het openen van speciale cafés voor spuiters. In Duitsland is dit nog een groot taboe; alleen Frankfurt kent de zogenoemde Fixerstuben.

De Groene commissaris is er veel aan gelegen dat Munster ook gelegenheden introduceert voor junkies. Alleen dit kan de onrust en de criminaliteit in de binnenstad verminderen en de omstandigheden voor verslaafden menselijker maken, meent hij. Onder druk van de bevolking en de winkeliers, wil Wimber alles in het werk stellen samen met de gemeente een juridische mogelijkheid te scheppen voor het toelaten van Fixerstuben. De heersende juridische mening in Duitsland is echter nog steeds dat spuiten strafbaar is. De officier van justitie kan zo ingrijpen. Maar voor dat gevecht schrikt de Groene politiechef niet terug.

Voorlopig is Wimbers grootste zorg echter, dat de rood-groene coalitie in zijn deelstaat niet uit elkaar valt. De goedkeuring, die de SPD recent heeft gegeven aan de bouw van de bruinkoolcentrale Garzweiler II, heeft voor een ernstige regeringscrisis gezorgd. De Groenen zijn al van meet af aan heftig tegenstander van de centrale. Dit weekeinde kan de coalitie springen als de Groenen op een partijbijeenkomst besluiten hun steun aan de regering in te trekken.

Nee, Wimber verliest dan niet zijn post als hoofdcommissaris van politie. Wel komt hij in dat geval met zijn onorthodoxe ideeën over binnenlandse veiligheid alleen te staan. Wimber: “Zeker met het oog op het naderende 'Castor'-transport naar Ahaus, kan ik enige morele steun van mijn partijgenoten in de regering goed gebruiken.”