Stommiteiten

In Onverwerkt Verleden, het boek van Frits Bolkestein, valt ook een keer mijn naam. Op pagina 268, als het over Cuba gaat, staat er: “Sommigen hebben hun stommiteiten later erkend en ingetrokken, zoals Peter Schat, Jaap van Ginneken, Max Pam en Gijs Schreuders; anderen - zoals Harry Mulisch - hebben dat bij mijn weten nooit willen doen.”

Ik keek daar wel even van op. In mijn leven heb ik nogal wat stommiteiten begaan - mijn vrouw wil dat graag beamen - maar inzake Cuba kan ik mij er niet zo gek veel herinneren. Ook staat mij niet voor de geest dat ik die stommiteiten later in een soort publiekelijke boetedoening weer heb ingetrokken. Verder ben ik nooit lid geweest van de communistische partij, nooit lid geweest van het Cuba Comité, sterker nog: nooit lid geweest van enige linkse beweging. De opera Reconstructie heb ik ook al niet gezien, en zelfs Natascha, die er het naakte meisje in speelde dat Cuba moest symboliseren, heb ik niet bekend. Nooit een poster van Che aan de muur gehad, dus u begrijpt dat ik even verbaasd was om mijn naam terug te vinden in dat illustere rijtje van spijtoptanten.

Wel heb ik in 1975 voor Vrij Nederland een reis door Cuba gemaakt, waarvan ik later in vier artikelen verslag heb gedaan. In de stukken voor VN wordt El Maximo Fidel Castro in het geheel niet verheerlijkt. Het geloof in de nieuwe mens wordt er niet in beleden. De zaak-Padilla, de beknotting van vrijheden, de behandeling van homoseksuelen worden daar niet in toegedekt, integendeel. In een van de stukken wordt met weinig vreugde gemeld dat het Cubaanse congres van plan was Cuba in te richten naar het voorbeeld van de volksdemocratie Bulgarije.

Bij Vrij Nederland werd gemopperd dat het rechtse stukken waren, de oude mevrouw Snethlage van het Cuba-comité sprak mij belerend toe, Hein Donner riep met een priemende vinger dat ik mijzelf nu had ontmaskerd als de aartsreactionair die hij altijd in mij had vermoed en toen ik een paar jaar later opnieuw een visum voor Cuba aanvroeg werd mij dat prompt geweigerd.

Hoe komt zo'n Bolkestein dan bij zo'n uitspraak? Ik kan een paar redenen bedenken. De eerste is dat hij mijn VN-stukken gewoon niet heeft gelezen en dat hij als een echte politicus is afgegaan op secondaire bronnen. De tweede reden zal vermoedelijk zijn dat ik in 1989 op deze pagina tweemaal over Cuba heb geschreven. De stukjes droegen de kop Schuldbelijdenis en Zelfbeschuldiging. Zij gingen hoofdzakelijk over de boetedoening van Jaap van Ginneken, die zijn Cuba-verleden tamelijk spectaculair had afgezworen.

Toch maakte ik over mijn eigen VN-stukken ook een kritische opmerking: “Hoewel zij afstandelijk en zonder enthousiasme voor het regiem zijn geschreven, ben ik er achteraf niet erg tevreden over”.

Mijn ontevredenheid had echter meer met het journalistieke handwerk en de journalistieke praktijk van doen dan met de inhoud. Zo schreef ik dat ik mij te veel op sleeptouw had laten nemen naar betonfabrieken en suikerplantages. Dat was in communistische landen altijd een probleem. Voor je het wist was er al weer een bezoek georganiseerd naar een of andere succesfabriek en had je enige journalistieke routine nodig om zulke pseudo-verplichtingen te ontlopen. Maar dat is natuurlijk iets anders dan juichend te schrijven over de miljoenen tonnen die er nu weer door de arbeiders zijn geproduceerd.

Ook verweet ik mijzelf dat ik te weinig pogingen had gedaan om de dissident Padilla te spreken. Ik had dat wel degelijk geprobeerd, maar was daarbij op een muur van onwil gestuit. Ook dat is natuurlijk iets heel anders dan wanneer je beweert dat Padilla als vijand van het volk terecht in de gevangenis is gezet. Ten slotte vond ik dat ik te positief was geweest over de Cubaanse landhervormingen, maar dat was een constatering achteraf, een oordeel over 1975 met de kennis van 1989.

In die tijd heb ik ook nog een standje van Renate Rubenstein gekregen, maar dat was echt onzin. Waar ik geschreven had dat Cubanen niet aan democratie dachten zolang ze in staat van oorlog van verkeerden en zich van buiten bedreigd voelden, maakte tante Renate er zo'n beetje van dat de democratie mij helemaal niet interesseerde. Ik had namelijk een weekje tevoren tegen tante gezegd dat ik Weinreb toch echt een oplichter vond. Kinderachtig allemaal, maar bij sommige mensen werkt het nu eenmaal zo.

Ik vertel deze op zichzelf onbelangrijke kwestie, omdat ik al gemerkt heb dat mensen die hier en daar iets opvangen over het boek van Bolkestein, onmiddellijk geneigd zijn te denken dat je als aangeklaagde met bloed aan je handen rondloopt.

Voor mij persoonlijk is het wel zuur dat ik, die nooit een goed woord heeft overgehad voor het communisme, die zich altijd heeft geschaard achter de banier van Karel van 't Reve, die Hermans altijd een veel grotere schrijver heeft gevonden dan Mulisch, die indertijd bij Vrij Nederland is opgestapt omdat ze hem daar maar een rechtse bal vonden en die zelfs niet heeft meegelopen in de vredesmars naar het Museumplein, nu van een of andere duffe VVD'er te horen krijgt dat hij eigenlijk een fellow traveller is geweest die getuigenis heeft afgelegd van zijn stommiteiten. Jammer dat mijn vader niet meer leeft. God, wat zou die gelachen hebben als ik hem had verteld dat ik met terugwerkende kracht toch nog tot een naïeve derdewegger ben uitgeroepen.

Ik krijg bijna zin om het voor die oud-communisten op te nemen. Alsof de CPN in Nederland ooit iets heeft betekend. Alsof Gijs Schreuders, Elsbeth Etty en al die anderen eigenhandig de lijken in een kruiwagen hebben gekieperd om die te dumpen op de Siberische vlakte van Finsterwolde.

Behalve in de eigen gelederen heeft de CPN nauwelijks schade aangericht. In die zin hebben de Wagenaars, de Gortzakken en de Gouloozen meer recht op excuses dan Bolkestein. Later, toen de nieuwlichters de macht grepen, heeft het niet lang geduurd of de partij werd helemaal opgeheven.