Onsterfelijke cellen, geen eeuwige jeugd

ROTTERDAM, 15 JAN. Amerikaanse onderzoekers hebben menselijke cellen het 'eeuwige' leven gegeven door met gentherapie ervoor te zorgen dat celdelingscapaciteit niet uitgeput raakt. Ze beloven daarmee niemand de eeuwige jeugd, want er zijn behalve stoppende celdeling meer factoren van invloed op de veroudering en uitputting van organismen.

Toch stegen de aandelen van het Californische biotechnologiebedrijf Geron Corporation, waar een paar van de onderzoekers werken, met ruim veertig procent na het voortijdig bekend worden van de onderzoeksresultaten, die morgen in het wetenschappelijk tijdschrift Science worden gepubliceerd.

De Geron-wetenschappers, samen met genetici en biologen van de universiteit van Texas, pasten gentherapie toe op twee typen menselijke huidcellen. De cellen verkregen een gen waardoor ze het enzym telomerase gingen produceren. Dat was voldoende om vaker te delen dan de meeste normale menselijke cellen.

Mensencellen kunnen ongeveer 70 keer delen. Bij iedere celdeling wordt het erfelijk materiaal (DNA) op de chromosomen in de celkern gekopieerd voor de dochtercel. De uiteinden van het chromosomale DNA worden iets korter doordat het enzym (DNA-polymerase) dat het kopiëren verzorgt niet in staat is de hele streng DNA te kopiëren. Aan beide uiteinden gaan daarbij enkele honderden baseparen verloren. De chromosomen hebben kennelijk speciaal daarvoor uiteinden (telomeren) die geen genetische informatie bevatten.

Maar op is op. Als de telomeren te kort zijn geworden, verdwijnt het vermogen om te delen. Al ruim een decennium is in discussie of de korter wordende telomeren daadwerkelijk het leven van cellen bekorten. Eencelligen die voor het voortbestaan van hun soort niet van geslachtelijke voortplanting maar vooral van celdeling afhankelijk zijn, beschikken over het enzym telomerase dat na iedere celdeling het uiteinde weer tot de vereiste lengte aanbreit. De mens beschikt in al zijn celkernen wel over een gen voor het enzym telomerase, maar het wordt in de meeste cellen nauwelijks geproduceerd. Behalve in de meeste kankercellen. Daar verschaft het enzym de tumorcellen de mogelijkheid om te delen tot de gastheer te gronde is.

De vraag of de telomeren bij grote zoogdieren werkelijk het aantal delingen en daarmee de levensduur limiteren, was nog niet duidelijk beantwoord. Maar met hun gentherapie, die menselijke cellen (in celkweek) telomerase laat maken, hebben de Amerikaanse onderzoekers het pleit beslecht.

Toen ze hun Science-artikel schreven, hadden hun cellen al twintigmaal vaker gedeeld dan normaal. De cellen zagen er bovendien nog jeugdig uit. Als eerste toepassing wordt celgeneratie bij artrose en reuma genoemd. Een commentator in Science wijst echter op één nadeel: menselijke cellen met de door gentherapie verkregen eigenschap om telomerase te produceren, dragen het gevaar in zich om tot eeuwig delende kankercellen uit te groeien.