Met prikstok en priem over Zweedse meren; Schaatsen in het land van Nils Holgersson

Wie geen jaar zonder schaatsen kan, kan in een Hollandse kwakkelwinter naar Zweden afreizen om daar de ijzers onder te binden. In de omgeving van Stockholm zijn talloze mogelijkheden om een trektocht met prikstokken over het ijs te maken. Liefhebbers zijn gewaarschuwd: ijspriemen, reddingslijnen, een fluitje en droge kleren moeten mee.

Inl: Almgrens-import, Schutwant 40, 3192 JS Hoogvliet. Tel 010-2957224, fax 010-2957225. E-mail: almgrensimport@ref.nl

Bij het laatste bruggetje gaat het mis. De gids monstert het ijs, maar vóór hij het vrijgeeft, is de groep al onder de brug door. De ijsvloer bezwijkt onder ons gewicht en één voor één zakken we langzaam door het ijs.

Ik schrik me rot, grijp naar m'n ijspriemen en prik me vast aan de ijsrand. Twee begeleiders halen me uit het water. Aan de andere oever zit een vroegere Olympisch kampioen schaatsen. Net als ik drijfnat. Pas nu ontdek ik de waarde van mijn rugzak en de reservekleding die we meekregen. De begeleiders vinden het ongemakkelijk wat er is gebeurd. Zelf zit ik er niet zo mee. Gewoon een ongelukje.

Aanvankelijk dacht ik dat schaatsen in Zweden een beetje oubollig zou zijn.Schaatsen doe je er in een groep en onder leiding van een gids. Aan de andere kant klinkt het als een droom: duizenden meren met duizenden mogelijkheden en compleet anders dan in Nederland. Je gaat op weg met een rugzak waarin een reddingslijn zit en droge kleren. De schaatsen zijn een hardstalen versie van de Friese doorlopers met een binding waarin een voorgevormde schoen past. Het schaatsen doe je ook nog eens rechtop met daarbij een paar prikstokken als vast attribuut. Om je nek draag je ijspriemen, een fluitje en een kompas.

“Wie wil stoempen en kilometersvreten kan beter thuisblijven. Wie een andere manier van schaatsen wil ervaren, is welkom”, had Guus Schweigmann, de Nederlandse co-organisator, me vooraf verteld. “Schaatsen in Zweden is een natuurervaring”, vertelt gids Arne Tysk. Hij is instructeur bij de Stockholmse schaatssclub SSSK (ruim 8.000 leden) en heeft meer dan veertig jaar schaatservaring. De Zweden hebben het vrije-tijdsschaatsen de laatste jaren op grote schaal ontdekt. Een weekeinde schaatsen in de winter is hier zoiets als bij ons de natuur in trekken in de zomer. In de omgeving rond Stockholm beschikt de club over ruim 600 vrijwilligers die in de wintermaanden dagelijks de ijskwaliteit controleren. De leden van de ijsclub kunnen 's avonds via de telefoon de schaatslocaties voor de volgende dag opvragen.

De omgeving van Stockholm is een ideaal schaatsgebied. Vergeleken met het noorden valt hier relatief weinig sneeuw. In strenge winters kun je schaatsen in het scherengebied voor de kust. De grillige ijscondities maken een gids noodzakelijk, al was het maar omdat die weet waar de vaarroutes liggen. “Soms wil er nog wel eens een ijsbreker doorvaren. Als je dan aan de verkeerde kant van de route zit, kom je niet gemakkelijk terug”, vertelt een van de begeleiders.

De Botnische golf lag eind vorige week nog open en er wordt een schaatslocatie meer landinwaarts gezocht. De weersomstandigheden zijn deze dag matig. De dooi zit ons op de hielen. Al een week wil de vorst niet doorzetten en de ons voorgehouden 'schier onbegrensde' schaatsmogelijkheden zijn beperkt. Vanuit Stockholm reizen we per bus naar het zuidwesten. Een dun laagje sneeuw geeft het landschap een idyllisch trekje. Sneeuw is echter de vijand van iedere schaatser. Een flinke laag maakt het ijs stroef, zon maakt het snel papperig en scheuren in de ijsvloer raken verraderlijk onzichtbaar.

Het meer waar de bus uiteindelijk stopt, gaat verscholen onder een laag sneeuw. Aan de kant is die weggesmolten en staat het water al op het ijs. Maar eenmaal op het ijs verdwijnt mijn scepsis. Onder de sneeuw ligt prachtig zwart ijs, zo donker en zo hard dat de schaatser in mij er koortsig van wordt.

Het onderdoen van de schaatsen vergt enige handigheid, de rugzak trekt een tikkeltje en mijn prikstokken zitten in de weg, maar na een paar slagen ben ik gewonnen. Ik rij moeiteloos weg en het schaatst rechtop nog lekker ook. De slag met deze schaatsen is nog het meest vergelijkbaar met de ski-beweging: je verplaatst je gewicht van je ene naar je andere been zonder dat je met je benen een afzet maakt. “Dit is een heel efficiënte manier van schaatsen, je kunt er lange afstanden mee maken zonder echt moe te worden”, doceert Arne Tysk.

De witte vlakte van het meer lijkt eindeloos. Alleen het krassen van mijn ijzers is hoorbaar. Verder is het hier stil, overweldigend stil. Kijk, een spoor in de verse sneeuw. Een vossenspoor, begrijp ik van gids Björn Nilsson. Hij vertelt over elanden die zich hier soms laten zien. Ik speur in de grauwe lucht naar sneeuwganzen. Als ik me hier overgeef aan de natuur moet het toch ook mogelijk zijn dat ik Nils Holgersson in de lucht voorbij zie komen.

We schaatsen langs de randen van het meer en altijd voor de wind. Moeiteloos schieten mijn schaatsen door de sneeuw, ik zet lichtjes af en corrigeer zonodig met mijn stokken. Toch handig: ze zorgen voor balans en op slechte stukken geef je jezelf als een langlaufer vaart.

Midden op het meer schaatst iemand met een verdacht soepele slag. Je ziet het meteen: een professional. Eerder die dag was ik al aan hem voorgesteld, Tomas Gustafson, meervoudig Olympisch kampioen schaatsen. In 1992 beëindigde hij zijn carrière om daarna niet meer op de baan terug te keren. Sinds vorig jaar schaatst hij met prikstokken. “Ik kende dit niet, maar het is een heerlijke manier van schaatsen. En zo hou ik in de winter mijn conditie een beetje op peil.”

Gustafson is promotor van het 'Zweeds schaatsavontuur'. Begin vorig jaar werd hij benaderd door Bengt Kull, directeur van een reisbureau in Stockholm. Hij probeerde met de schaatsclub SSSK en de organisatie voor buitensporten Frilufts främjandet Nederlanders te interesseren voor schaatstochten in Zweden. “Jullie zijn gek, daar krijg je niemand voor”, zei Gustafson in eerste instantie tegen de organisatoren. Toen hij hoorde van het idee om ook een jaarlijkse schaatswedstrijd - een tocht over 80 kilometer van Uppsala naar Stockholm - te introduceren, werd hij enthousiast.

Vorig jaar haalde de organisatie een groepje Nederlandse schaatsers naar Zweden, onder wie de kersverse winnaar van de Elfstedentocht, Henk Angenent. Net als bij de Elfstedentocht wordt gedacht aan een tocht voor wedstrijdrijders en één voor tourrijders. De naam is er al: de Vikingtocht. Op 7 februari wordt de route getest en volgend jaar hopen de Zweden de tocht uit te schrijven.

Mijn schaatstocht telt twee dagen. De tweede dag zijn de omstandigheden sterk veranderd. De sneeuw is verdwenen en de temperatuur van de buitenlucht is 's ochtends al 7 graden. Onderweg zie ik open water of water op het ijs. Ik betwijfel of er van schaatsen nog sprake kan zijn, maar de gids is gedecideerd. “Geen probleem. We vinden prachtig ijs.” Hij heeft gelijk. Op het uitgekozen meer is het ijs dik, een laagje water dwingt alleen tot enige improvisatie. Voor we de schaatsen onderdoen, binden we plastic zakken om onze schoenen. Het ijs is prima. Toch is het een vreemde ervaring: de wind maakt golfjes op het water en door de bewolkte lucht is het ijs daaronder onzichtbaar. Ik schaats op water.

Schaatsen van meer naar meer is schaatsen èn wandelen door de natuur. Klunen is er niet bij, je doet je schaatsen af en wandelt ontspannen naar een volgende lokatie. Soms een kilometer of verder. Langs stuga's, de karakteristieke Zweedse vakantiehuisjes, over boerenerven en waar nodig door bouwland. Tenslotte geldt hier het Allemansrätten, het recht om overal te mogen komen zolang je niets vernielt.

Tussen de middag stoppen we bij een eilandje. De gidsen maken van sprokkelhout een vuurtje, roosteren worstjes en schenken zwarte bessenthee en glögg, een Zweedse variant van glühwein. Hier staat nergens een tent met koek en zopie, hier maak je zelf gezelligheid.

INFORMATIE

'Zweeds schaatsavontuur' is een georganiseerde groepsreis voor schaatsliefhebbers naar Zweden. Ieder weekeinde in januari, februari en maart is er een reis vanaf Schiphol naar Stockholm. Het vertrek valt op vrijdagmorgen, de terugkeer is zondagavond. In Zweden wordt drie dagen geschaatst op natuurijs in de omgeving van Stockholm. De tochten variëren in lengte, voor geoefende schaatsers zijn ze gemakkelijk te volbrengen.

De tochten worden verreden onder deskundige begeleiding en de deelnemers krijgen een complete Zweedse uitrusting, inclusief schaatsen, ter beschikking. Kosten: ƒ 1.378 p.p. op basis van een tweepersoons hotelkamer (excl luchthavenbelasting).