VVD wil munt slaan uit euro

Een dreigement van VVD-minister Zalm (Financiën) heeft in binnen- en buitenland tot verhitte reacties geleid. Krijgt de euro een hoofdrol in de verkiezingscampagne?

DEN HAAG, 14 JAN. Wordt de euro in 1998 wat de asielzoekers waren in 1994? Vier jaar geleden zetten opmerkingen van VVD-leider Bolkestein over de toestroom van asielzoekers de verkiezingscampagne in vuur en vlam. De VVD behaalde negen zetels winst. Het inruilen van de gulden voor de euro heeft eenzelfde potentie om kiezers te mobiliseren, zo beseffen de liberalen, maar draagt wel grote risico's in zich.

De verkiezingsprogramma's vermelden weinig of niets over de Europese munt, maar de kiezers aarzelen. Meer dan de helft van de Nederlanders vindt dat de gulden moet blijven, zo bleek vorige week uit een enquete van het Radio 1-journaal. Uit een onderzoek van De Nederlandsche Bank, eind december, bleek dat 47 procent van de ondervraagden helemaal niet gelooft dat de muntunie zoals gepland op 1 januari 1999 van start zal gaan.

De komende maanden lopen de invoering van de euro en de verkiezingscampagne parallel. Eind februari, vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen, worden de begrotingscijfers bekend gemaakt op grond waarvan wordt vastgesteld welke landen aan de euro mogen deelnemen. Begin mei, vlak voor de parlementsverkiezingen, moeten de regeringsleiders definitief beslissen. In dat laatste weekeinde voordat de Nederlanders naar de stembus gaan, zien zij PvdA-leider Kok (premier), D66-coryfee Van Mierlo (minister van Buitenlandse Zaken) en VVD-minister Zalm (Financiën) een einde maken aan de gulden.

Of zal Zalm toch ontbreken? Gisteren werd bekend dat de minister van Financiën overweegt af te treden wanneer Nederland instemt met Italiaanse deelname aan de gemeenschappelijke munt. De boodschap was duidelijk: De VVD is de beschermheer van de harde gulden.

Formeel beslissen de Europese landen op grond van strikte criteria inzake het begrotingstekort, de staatsschuld, de rente, de inflatie en de wisselkoersstabiliteit. Maar het ziet er nu naar uit dat alle landen die willen deelnemen, ook daadwerkelijk zullen deelnemen. “Niet omdat allen aan de eisen voldoen, maar veeleer omdat bijna geen land echt aan de eisen voldoet”, zo zei een sceptische VVD-leider Bolkestein vorige maand in een toespraak voor de Vereniging voor de Staathuishoudkunde.

De VVD maakt al langer bezwaar tegen de deelname van Italië. Italië voldoet op dit moment weliswaar aan de criteria, maar Bolkestein en zijn financiële rechterhand, het Kamerlid Hoogervorst, vertrouwen de cijfers uit Rome niet. Zij gebruiken woorden als 'gesjoemel' en 'gemanipuleer' wanneer zij erop wijzen dat het Italiaanse begrotingstekort binnen één jaar 'miraculeus' is teruggelopen van 6,7 procent naar 2,7 procent.

Hoewel de liberalen ontkennen dat electorale overwegingen een rol spelen bij hun gehamer op de 'harde' euro, is in de VVD-top al uitgebreid nagedacht over de politieke gevolgen. Daarbij zijn drie scenario's aan de orde gekomen: De VVD kan haar standpunt handhaven en daaruit de ultieme consequentie trekken: uit het kabinet stappen wanneer PvdA en D66 de deelname van Italië goedkeuren. De partij zou stemmen trekken als verdediger van de gulden, maar zichzelf isoleren bij de kabinetsformatie. En zelfs dat stemmen trekken is niet zeker: de kiezer wordt geconfronteerd met een premier die zich misschien niet helemaal aan de criteria houdt maar wel een Europese beslissing neemt, en een VVD die misschien gelijk heeft maar zichzelf wel in de politieke woestenij manouvreert.

Een tweede mogelijkheid is het verzet staken, omdat de zaak toch al bijna is beslist. De partij staat in de opiniepeilingen op een recordaantal van 40 zetels en heeft behalve veel te winnen ook veel te verliezen. Dat het vasthouden aan een standpunt genoeg kan zijn om in een gevaarlijk isolement te raken, eenvoudig doordat alle andere partijen gaan schuiven, heeft vorige maand de positie van D66 in het 'varkensdebat' nog eens aangetoond.

Het derde scenario is een koers die volgens sceptici de VVD inmiddels vertrouwd is: vasthouden aan haar mening maar er geen breekpunt van maken. Bolkestein en Zalm proberen het kabinet over te halen zich tegen Italiaanse deelname te keren, in de wetenschap dat Nederland vervolgens zal worden overstemd. Laat het kabinet zich niet overhalen, dan kan de VVD zich bij het kabinetsstandpunt neerleggen. De voordelen: de partij trekt kiezers als beschermer van de gulden en kan daarna toch meedoen aan de formatie van een nieuw kabinet.

Fractieleider Bolkestein heeft in zijn toespraak vorige maand al op dit derde scenario gezinspeeld. “Nederland moet bereid zijn bij het toelatingsexamen tegen landen te stemmen die niet aan de criteria voldoen. Als Nederland straks de Europese vriendenclub kritiekloos volgt, hebben we daarna immers geen recht van spreken meer”, betoogde hij. “Zonodig zal de VVD-fractie tijdens het slotdebat (in het parlement, red.) een motie indienen die de regering oproept tegen landen te stemmen die dat 'verdienen'. ”

Het is een koers die irritatie bij de coalitiepartners wekt. D66 beschuldigde de VVD gisteren bij monde van financieel woordvoerder Ybema van “politiek belletje trekken. Veel lawaai maken en vervolgens hard weglopen.” PvdA-woordvoerder Van der Ploeg vindt dat de VVD moet ophouden met haar “spaghetti-fobie”. Beiden wijzen erop dat Italië aan de criteria voldoet en niet anders mag worden behandeld dan Duitsland of Frankrijk.

Het zijn geen opmerkingen die de VVD veel zorgen zullen baren: vier jaar geleden waren het juist de reacties van de andere partijen die van de asielzoekers een electorale kwestie maakten. Dit voorjaar zou opnieuw het beeld kunnen ontstaan dat de VVD zegt wat 'de mensen' denken, terwijl dat van de andere 'Haagse politici' niet mag. Los van de economische cijfers zal het speculeren op gesjoemel van de Italianen in elk geval bij een deel van het electoraat appelleren aan bestaande (voor)oordelen.

Maar, zo wordt in liberale kringen onderstreept, eerst moet premier Kok alle ruimte worden gegund om in Europa te bewerkstelligen dat de afgesproken criteria strikt worden nageleefd. Zoals hij heeft beloofd, wordt er fijntjes aan toegevoegd. Als er de komende maanden met cijfers wordt gesjoemeld, moet de PvdA-lijsttrekker duidelijk maken waar hij staat. En anders zal de VVD dat wel doen.