Megawati: herverkiezing Soeharto onverstandig; 'In Indonesië is op dit moment alles mogelijk'

De economische crisis in Indonesië mist haar effect op de politiek niet. De positie van president Soeharto lijkt aangetast. Oppositieleidster Megawati Soekarnoputri heeft zich nadrukkelijk kandidaat gesteld voor zijn opvolging.

JAKARTA, 12 JAN. In de gang achter de keuken in het huis van Megawati Soekarnoputri vallen drie vrouwen elkaar huilend van ontroering in de armen. Van buiten dringt het donderend applaus door van de honderden Megawati-aanhangers, die een uur lang aan de lippen van hun idool gehangen hebben. De vrouwen hier binnen, familieleden en partijgenoten van Mbak (zus) Mega, staan te trillen op hun benen. Megawati, dochter van de eerste president van Indonesië, Soekarno, heeft zojuist verklaard dat de huidige president Soeharto niet moet worden herverkozen en dat zij bereid is de volgende leider van Indonesië te worden: “Ik maak hier van de gelegenheid gebruik om te verklaren dat ik vastbesloten ben de leider onze natie en ons volk te worden, als dit inderdaad de eenstemmige wens is van het volk.”

De bijeenkomst afgelopen zaterdagmiddag in de tuin van Megawati, de in 1996 afgezette voorzitter van Partai Demokrai Indonesia (PDI), was tevoren verboden door de politie, nadat de oppositieleidster bekend had gemaakt het 25-jarig bestaan van de partij te willen vieren. Zaterdagmiddag was de politie echter nergens te zien in de wijk in Zuid-Jakarta waar Megawati woont. Tevoren had namelijk ook het leger duidelijk gemaakt dat Megawati thuis mag doen wat zij wil, als het maar niet uit naam van de partij is. En dat is een van de elementen die de PDI-bijeenkomst van zaterdag extra gewicht verleent: op zijn minst gedoogt een deel van het Indonesische leger het optreden van Megawati Soekarnoputri. Anders geformuleerd: mogelijk is het gezag van president Soeharto zo sterk verminderd de afgelopen weken, dat mensen in de legertop alle opties open houden - zelfs de mogelijkheid dat Megawati president zou kunnen worden.

Rond het huis van Megawati hing zaterdag een opgewonden atmosfeer. Megawati-aanhangers, vaak gekleed in het partij-rood van de PDI, waren massaal naar Zuid-Jakarta gekomen om hun politieke leidsvrouwe met applaus en spreekkoren te ondersteunen. Opvallend aanwezig waren ook vertegenwoordigers van de Noorse en Amerikaanse ambassade. De Noorse ambassadeur zat zelfs naast Megawati op het moment dat zij president Soeharto de wacht aanzegde. En dat laatste deed zij in niet eerder gehoorde felle bewoordingen. Dat is een zeldzaamheid in Indonesië aangezien kritiek leveren op de president nog altijd een strafbaar feit is.

Megawati toonde zich bijzonder bezorgd over de huidige crisis waarin Indonesië gedompeld is. Afgelopen donderdag leidde een spectaculaire val van de roepia, tot paniek in de grote steden van Indonesië: bang voor prijsstijgingen maar bovendien bevreesd dat het land binnenkort over geen enkele voorraad meer beschikt, sloeg de bevolking massaal aan het hamsteren met als gevolg dat eerste levensbehoeften als rijst, bakolie, meel en poedermelk binnen enig uren waren uitverkocht. Megawati legde een verband tussen deze koersval en de positie van de regering. “De waarde van de roepia is gedaald tot een kritiek niveau. Dit geeft duidelijk aan dat wij het vertrouwen in onze munteenheid verloren hebben. Maar het toont ook dat het volk het vertrouwen heeft verloren in het huidige leiderschap en in de huidige regering.”

Ook fulmineerde zij tegen “de economische criminelen die onze natie en onze economische toekomst hebben vernietigd”. In een directe aanval op Soeharto zei ze verder onder donderende bijval van haar toehoorders: “Het wordt toegelaten dat de economie ontspoort, terwijl degenen die de macht uitoefenen het politieke systeem in een ijzeren wurggreep houden in het belang van degene die de absolute macht bezit.” Megawati noemde het “onverstandig en totaal onverantwoordelijk” om Soeharto opnieuw te herverkiezen, nu zijn gezondheid achteruit gaat. “We zouden de man rust moeten gunnen en hem moeten toestaan opnieuw als een eenvoudig burger te leven.”

Analisten en waarnemers in Jakarta achten de kans klein dat Megawati werkelijk de volgende president van Indonesië wordt, hoewel een politiek onderzoeker zegt dat “op dit moment alles mogelijk is”. Maar Megawati Soekarnoputri staat formeel buiten het systeem sinds zij op een door de regering geënsceneerd PDI-congres in Medan anderhalf jaar geleden als voorzitter van haar partij werd afgezet en dus ook niet is herkozen als lid van het parlement in mei vorig jaar. Bovendien wordt de president straks in maart verkozen door het duizendkoppige volkscongres, dat voor de helft bestaat uit mensen die door Soeharto zelf zijn aangewezen. De andere helft bestaat voor het overgrote deel uit leden van de Soeharto-getrouwe Golkarpartij en vertegenwoordigers van het leger. De kans dat een op deze manier samengesteld congres plotseling een geheel andere kandidaat tot president bombardeert dan de huidige wordt daarom bijzonder klein geacht.

Wat is dan wel het belang van het optreden van Megawati? Dit toont tenminste aan dat het voor het moment gedaan is met de absolute zeggenschap van president Soeharto. Bovendien hebben vandaag de leiders van de twee grootste Islamitische organisaties in Indonesië, Abdurrachman Wahid van de 30 miljoen leden tellende Nadlathul Ulama en Amien Rais van de Muhammadyah (28 miljoen leden), zich achter de woorden van de PDI-leidster geschaard.

Amien Rais had al eerder verklaard dat het tijd is voor een wisseling van de wacht maar dat hij dit nu herhaald heeft tezamen met de voorzichtige Wahid, beter bekend als Gus Dur, is een niet mis te verstaan signaal aan het adres van de president. Gus Dur zei zelfs dat Soeharto, die ruim dertig jaar aan de macht is, “al lang geleden had moeten opstappen.”

Maar niet alleen van de zijde van Megawati's PDI en uit het islamitische kamp is nu kritiek te horen. Ook een vooraanstaand vertegenwoordiger van Soeharto's Nieuwe Orde heeft zaterdag de zittende regering de wacht aangezegd. De hoogbejaarde professor dr. Soemitro Djojohadikusumo, als oud-minister van Financiën een van de architecten van de economische opmars van Indonesië in de afgelopen decennia, verklaarde op een bijeenkomst bij hem thuis dat het huidige kabinet zo snel mogelijk moet worden vervangen. De monetaire crisis in Indonesië is volgens hem slechts een symptoom van dieper gelegen kwalen waaraan het Indonesische staatssysteem lijdt: een excessieve vorm van protectionisme, illegale heffingen, monopolisme, corruptie en machtsmisbruik.

De druk op Soeharto om nu daadwerkelijke transformaties door te voeren wordt ook van buitenaf opgevoerd. Gisteren is IMF-onderdirecteur Stanley Fischer in Jakarta gearriveerd terwijl directeur Camdessus woensdag wordt verwacht. Op de bezoekerslijst staat verder de Amerikaanse onderminister van Financië Summers en ook is bekendgemaakt dat de Japanse premier Hashimoto en de Duitse bondskanselier Helmut Kohl telefonisch met Soeharto hebben gesproken. Naar wordt aangenomen is de boodschap aan het adres van de president steeds dezelfde als die van de Amerikaanse president Clinton, die vrijdag al een half uur telefoneerde met Soeharto: als Indonesië in aanmerking wil komen voor internationale steun moet het land zo snel mogelijk beginnen met het doorvoeren van de vereiste economische hervormingen.