Een graantje voor de korenwolf

Zuid-Limburg is anders: hellingbossen met holle wegen, graften en grubben, lieflijke beekdalen. Ook de dierenwereld is anders. Dit jaar deden Limburgse natuurvorsers waarnemingen van lynx, otter, wilde kat en poema.

Gelukkig is er nog de doodgewone hamster. Voor de goede orde, niet de Syrische goudhamster die uw kinderen als huisdier houden. Onze Limburgse hamster heet Cricetus cricetus. In Midden-Europa wijd verspreid, in West-Europa op 'eilandjes' voorkomend. De steppe is zijn oorspronkelijke leefgebied. In Limburg leeft de hamster in de cultuurvariant daarop: graanakkers. Vandaar zijn bijnaam korenwolf. En juist dat bepaalt zijn lot. De hamster valt buiten de grenzen van de officiële natuurterreinen.

In Limburg vind je löss, de enige grondsoort waarin Cricetus cricetus zijn burcht graaft. In die burcht woont hij meestentijds solitair.

De afgelopen jaren wordt de hamster intensief geïnventariseerd. Meteen na de oogst lopen vrijwilligers in linie over de schier eindeloze plateaus. Ze speuren naar holen van zo'n zeven centimeter doorsnee. De resultaten stemmen droevig. Hier en daar vinden ze nog een burcht of een plukje burchten. De Limburgse eilandpopulatie is versnipperd geraakt.

Op wat akkertjes tegen de bebouwing van Maastricht-Oost ligt een van de laatste hamsterbastions. Tweewekelijks ga ik erheen, tel angstvallig de holen en bekijk de invloed van eggen, ploegen en zaaien. Er worden veel honden uitgelaten. De baasjes verhalen met graagte over de korenwolf: “Ja vroeger, toen zag je overal hamsters.” Een boer vertelt besmuikt dat hij kort na de oorlog een burcht heeft uitgegraven: “Onze ploeg raakte voor de zoveelste keer vast in het bergje aarde dat die hamsters naar buiten werken. Toen moest het maar eens afgelopen zijn.”

Wie volop hamsters wil zien moet tegenwoordig ver reizen, naar de omgeving van het Tsjechische Brno. Dr. Ivo Grulich leidt ons, medewerkers van Das & Boom, rond over onafzienbare, glooiende akkers. Hij haalt herinneringen op aan de hamsterplaag die in de jaren zeventig Tsjechië teisterde. Zijn foto's tonen akkers met honderden holen. Jarenlang werkte Grulich aan de bestrijding van de hamster. Nu, gepensioneerd, zet hij zich in voor de bescherming.

De Tsjechische akkerbouw is redelijk hamstervriendelijk. Akkers liggen regelmatig braak of worden ingezaaid met het meerjarige gewas luzerne. Daarin vindt de hamster een stabiele, voedselrijke en beschutte leefwereld. De zaaiafstand is ruim, zodat akkeronkruiden alle kans krijgen; onkruidverdelgers worden weinig gebruikt. Een groot deel van het jaar leeft de hamster van onkruiden. De Tsjechische graanoogst is voor Nederlandse begrippen morsig. Veel graankorrels blijven achter; ook is er een ruime tijdspanne tussen de oogst en het ploegen. Dat biedt de hamster de gelegenheid een flinke wintervoorraad aan te leggen.

Op een congres van hamsterdeskundigen in het Duitse Halle werd de noodklok geluid. De hamster gaat in aantal snel achteruit. Opvallend is zijn terugval in Oost-Duitsland, de voormalige DDR. Rond Magdeburg decimeerde na de val van de Muur de hamsterstand van duizenden naar een paar honderd. De akkerbouw is intensief geworden, de gifspuit wordt veelvuldig gehanteerd en het aantal gewassen verminderde van rond dertig naar slechts zes. Het duurt niet lang meer of de status van de hamster verandert ook in oostelijk Duitsland van 'algemeen' in 'zeer zeldzaam'. Hij is dan beland op het niveau van de Elzas, het westen van Duitsland, België en Nederland.

Terug in Limburg. Sta ik bij het graf van onze laatste hamsters? EU-verdragen beschermen de hamster en zijn leefgebieden. Jawel, maar de Europese landbouwpolitiek geeft de doorslag. Zuid-Limburg loopt zelfs voorop. Het is sterk verstedelijkt en telt evenveel inwoners per vierkante kilometer als de Randstad. Waar eens hamsters leefden, liggen nu nieuwbouwwijken, industrieterreinen en vliegveld Beek.

Natuurterreinen zijn mooi, maar wat de hamster nodig heeft zijn akkers waarop ouderwets geboerd wordt. Als de Europese Unie dat zou inzien... Hopelijk doet hun grote vruchtbaarheid dan de rest.