Salomonsoordeel is ondenkbaar

De Britse minister voor Noord-Ierland doet vandaag een uiterste poging om het vredesproces van de ondergang te redden. Ze wil gevangen terroristen ervan overtuigen dat ze met overleg meer bereiken dan met wapengekletter. Catechismus van een conflict.

Waar gaat het om bij het conflict in Noord-Ierland?

Om de macht in de provincie. Het is in eerste instantie een politiek-economisch conflict, niet religieus.

De katholieke nationalisten willen een Verenigd Ierland. Hetzelfde doel wordt met gewapende middelen nagestreefd door de republikeinen. Hun tegenvoeters zijn de loyalistische terreurorganisaties die de extremistische vleugel vormen van de protestantse unionisten. De unionisten willen dat Noord-Ierland deel blijft van het Verenigd Koninkrijk.

Op de achtergrond speelt mee dat de unionisten hun meerderheid na de tweedeling van Ierland in 1920 hebben misbruikt om de katholieke minderheid als tweederangs burgers te behandelen. De strijd voor gelijke rechten is aan het begin van de jaren zeventig in een verkapte burgeroorlog ontaard. In de kwart eeuw tussen 1969 en 1994 heeft terreur ruim 3.000 doden gekost

Het vredesproces duurt al zo lang en heeft al zoveel tegenslag gekend. Is de huidige crisis echt zo belangrijk?

De kiem voor het huidige vredesoverleg is inderdaad al aan het begin van de jaren negentig gelegd. Belangrijke mijlpaal was de Anglo-Ierse Downingstreet Verklaring van eind 1993 waarin republikeinen en loyalisten een plaats aan de onderhandelingstafel werd geboden als hun terreurorganisaties de wapens zouden neerleggen. De IRA, het verboden Ierse Republikeinse Leger, reageerde in augustus 1994 met een bestand, een voorbeeld dat anderhalve maand later door de loyalistische terreurorganisatie werd gevolgd.

Ondanks de staakt-het-vurens kwam het niet tot onderhandelingen omdat de Britse regering bleef vasthouden aan de eis dat de paramilitairen eerst moesten ontwapenen. Toen het overleg in juni 1995 uiteindelijk toch begon, had de IRA het bestand alweer vier maanden opgezegd. Sinn Fein, de politieke vleugel van de IRA, mocht daarom niet meedoen aan de besprekingen.

Het overleg sukkelde voort en kreeg midden vorig jaar pas weer betekenis toen aan een serie voorwaarden was voldaan. Labourpremier Blair liet weten dat de onderhandelingen vóór mei 1998 tot resultaat moesten leiden. De IRA besloot in juli tot een nieuw bestand. Sinds september neemt Sinn Fein aan de besprekingen deel.

Het is voor het eerst in de geschiedenis dat alle politieke partijen die banden onderhouden met terreurorganisaties aan de onderhandelingstafel vertegenwoordigd zijn. Als de loyalistische partijen wegblijven en hun militaire vleugels weer naar de wapens grijpen, houdt dat ineenstorting in van het zo geduldig opgebouwde kaartenhuis waaraan jaren is gewerkt. Het einde van het vredesproces betekent automatisch de hervatting van terreur.

De Britse premier Blair schudt de hand van Gerry Adams, volgens de unionisten jarenlang de 'godfather' van de IRA. De Ierse premier Ahern ontvangt David Ervine, een veroordeelde loyalistische terrorist. De Britse minister voor Noord-Ierland bezoekt vandaag leden van de gevreesde Ulster Defence Association in de Maze-gevangenis. Waarom doen Groot-Brittannië en Ierland zaken met terroristen?

Dit is niet het eerste vredesproces waarbij Londen en Dublin zijn betrokken. Al sinds het begin van de jaren zeventig doen ze pogingen om de vrede in Noord-Ierland te herstellen. Daarbij hebben ze geprobeerd de terreurorganisaties te negeren en isoleren. Zonder resultaat.

Zeven jaar geleden hebben beide regeringen het principe van de 'inclusiviteit' omarmd. Ze erkennen dat vredesoverleg alleen maar kans van slagen heeft als daarbij de belangrijke terreurorganisaties worden betrokken. Pragmatisch stellen ze zich op het standpunt dat het aanvaardbaar is om (ex-)moordenaars zeggenschap te geven als daarmee verder bloedvergieten voorkomen wordt.

Hoe kan een politieke regeling voor Noord-Ierland er in grote lijnen uitzien?

Steve Bruce, hoogleraar Sociologie aan de Universiteit van Aberdeen, heeft er in zijn boek The Edge of the Union al op gewezen dat er in het Verenigd Koninkrijk altijd ten onrechte over 'the Troubles' worden gesproken: het Noord-Ierse probleem. Alsof er een oplossing is. Volgens Bruce is er geen Salomonsoordeel denkbaar, alleen een compromis. De contouren van zo'n vergelijk hebben de regeringen van Groot-Brittannië en Ierland begin 1995 al in het zogeheten 'Raamwerkdocument' uiteengezet. De provincie blijft deel van het Verenigd Koninkrijk zolang een meerderheid van de Noord-Ierse bevolking dat wenst. Wel komen er supranationale instituten die zich bezighouden met de ontwikkeling van het hele Ierse eiland, zoals op het gebied van toerisme en visserij. Nationalisten kunnen de vorming van dergelijke overkoepelende organen uitleggen als stap naar Ierse eenwording. Unionisten kunnen zich troosten met het idee dat het uitsluitend herziening van de betrekkingen met een bevriend buurland betreft. Deel van een akkoord zou ook de instelling van een Noord-Ierse volksvertegenwoordiging vormen waarin de belangen van de minderheid gewaarborgd zijn. Als gevolg van het conflict in Noord-Ierland wordt de provincie al een kwart eeuw vanuit Londen bestuurd.

Zijn er nog obstakels als de huidige crisis bezworen wordt?

Meer dan vredesduiven lief is. Een kwart eeuw terreur en eeuwen van fricties tussen nationalisten en unionisten hebben in de Noord-Ierse samenleving diepe sporen nagelaten. Angst, onzekerheid en wantrouwen zijn groot en wijdverbreid. Allereerst blijft het risico dat één van de terreurorganisaties toch voortijdig afhaakt. Alle paramilitaire groepen zijn verdeeld. De komende maanden moeten aantonen of de IRA, die jarenlang gemoord heeft voor een verenigd Ierland, met minder genoegen neemt.

Verder valt te bezien of de unionisten de moed hebben om een akkoord met nationalisten en republikeinen te sluiten. De Democratic Unionist Party van de militante dominee Paisley en de UK Unionist Party hebben het overleg al eerder de rug toegekeerd omdat ze geen vertrouwen hebben in de uitkomst. Daardoor is de Ulster Unionist Party (UUP), de grootste protestantse partij van Noord-Ierland, in een sleutelpositie terechtgekomen. Vier van de tien Lagerhuisleden van de UUP zijn tegen een akkoord en UUP-leider David Trimble heeft het overleg waar mogelijk getraineerd en gesaboteerd.

Zelfs als de partijen vóór mei tot een politieke regeling komen, kan die overeenkomst nog door de 1,6 miljoen Noord-Ieren worden verworpen. De bevolking krijgt in een referendum het laatste woord.