Nieuw museum voor joods erfgoed op Manhattan

Niet lang geleden werd het Holocaust Museum in Washington geopend en het Jewish Museum in New York bestond al. Het nieuwe Museum of Jewish Heritage, ook in New York, legt de nadruk bij het persoonlijke, ondermeer met een deel van de door Steven Spielberg georganiseerde interviews over de Holocaust.

'Museum of Jewish Heritage, A Living Memorial to the Holocaust'. 18 First Place, Battery Park City, New York. Inl 00 1212 968 1800.

NEW YORK, 7 JAN. Op de mooiste plek van Manhattan, met zicht op het Vrijheidsbeeld en Ellis Island, is onlangs het nieuwe Museum of Jewish Heritage: a Living Memorial to the Holocaust geopend. Het gebouw, naar ontwerp van Kevin Roche, is een beige granieten, afwerende kolos, die het midden houdt tussen een mausoleum en een pagode. De vorm is zeshoekig: één hoek voor elke miljoen joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, en, dat spreekt, een verwijzing, naar de zes hoeken van de Davidsster. Ook het dak is opgebouwd uit zes lagen.

Deze van-dik-hout-zaagt-men-planken-symboliek staat haaks op de symboliek die in het adres van het museum verborgen zit: 18 First Place. Het nummer is arbitrair, want op First Place is geen ander gebouw te vinden. De Hebreeuwse letters die het getal 18 vormen zijn dezelfde als voor het woord 'chai', dat 'leven' betekent.

Niet lang geleden werd al het Holocaust Museum in Washington geopend en ook het Jewish Museum in New York heeft al lange tijd een stevige reputatie in zowel het documenteren van de joodse cultuur als het organiseren van meer dan uitstekende tentoonstellingen. Maar in het nieuwe Museum of Jewish Heritage ligt de nadruk op het persoonlijke en authentieke, met 24 originele documentaires die zich baseren op een aantal interviews over de Holocaust, maar ook over andere aspecten van de joodse cultuur en geschiedenis. De interviews zijn ontleend aan Steven Spielbergs Shoah Visual History Foundation. Ze zijn verspreid over alle zalen op videomonitoren te zien en te horen: het voortdurende geroezemoes van stemmen en soms ook muziek tijdens de wandeling door het gebouw is zeer evocatief. Ook het feit dat elk uitgestald object met een fotootje van de oorspronkelijke eigenaar vergezeld gaat, benadrukt de gelukkige keuze voor het individuele.

De tentoonstelling wordt ingeleid met een collage van stemmen, van oude en nieuwe foto's en filmfragmenten, over de joodse religie. Daar kan men mooie snippers oppikken als bijvoorbeeld: men mag de Torah nooit alleen bestuderen, maar altijd minstens met zijn tweeën, want pas dan is God aanwezig.

Elke afdeling is onderverdeeld in kleinere hoofdstukjes en geïllustreerd met talloze objecten; van trouwjurk tot gebedenboeken, van documenten tot persoonlijke herinneringen, van kostuums tot filmmateriaal van het Jiddische Theater. Illustratief is een in glas gegraveerde tijdlijn, die laat zien hoe de grotere integratie van de joden in de Westerse democratieën vanaf het eind van de vorige eeuw, hand in hand ging met groeiende discriminatie. Dit onderdeel leidt dan naar 'The War Against the Jews', waar overigens grootschalige gruwelen vrijwel ontbreken.

De zogenaamde 'derde generatie', voor wie deze tentoonstelling in de eerste plaats bedoeld is, zal meer onder de indruk zijn van de persoonlijke verhalen. Een oude vrouw die met brekende stem zegt: '...and that was the last time I saw my mother'. Ook goed is het stil te staan bij een (gebruikt) bordspel uit 1938. Het doel van het spel is een Duitse stad te bevrijden van de aanwezigheid van joden. Wie het eerst zes joden verzamelt voor deportatie, wint.

Met de afdeling Jewish Renewal, heb ik enige moeite. In een soort kapel, het centrum van de zeshoek, is een Torah te zien die deel uitmaakte van de verzameling joodse eigendommen door de Nazi's bestemd voor een toekomstig museum 'van het Uitgestorven Joodse Ras' in Praag. Dit is voldoende. dunkt me. Maar aan de muur rondom hangen tegelijkertijd grote, akelig kitscherige, met hulp van een computer vervaardigde hologrammen van historische of religieuze voorwerpen en foto's.

Het is te begrijpen dat de Jewish Revival zich hier concentreert op Israel en de Verenigde Staten - zeker gezien het enorme aandeel dat joden, vooral in New York, aan de cultuur hebben. Maar hoe kun je, zeker als je het hebt over een 'Living Memorial', dat doen met voorbijgaan aan hedendaagse problemen, zoals de steeds wijder wordende kloof tussen liberale en orthodoxe joden?

Wat wèl wordt belicht is het contrast tussen de idealen van de moderne Staat Israel (rechtvaardigheid, menselijkheid, en het houden van je medemens als van jezelf) en het feit dat de stichting ervan de verdringing van Arabieren tot gevolg had. De rol van Amerikaanse joden in de Civil Rights-beweging in het Zuiden komt aan de orde, maar daardoor valt des te meer op dat naast het gejuich over de reddingsactie van Ethiopische joden, niet wordt gerept over de moeilijkheden die deze zwarte joden in de Israelische maatschappij ondervinden.

Men zou zich, tenslotte, kunnen afvragen of, in een tijd van het willekeurige vermoorden van zigeuners door Serviërs, er nog een modern Holocaust Museum wordt opgericht dat zich geen vragen stelt over gebeurtenissen die trekken gemeen hebben met wat er gebeurde tijdens de Holocaust.