Gesluierd stadsgezicht

Denkend aan Maarssen zie ik roestende staalplaat, scheef en geschonden langs de snelweg staan. Hoe mooi is Maarssen, dat zijn gezicht verbergt achter een masker van geprofileerde staalplaten? Welke schoonheid verschuilt zich achter de aarden wal bij Drachten? Hoe karakteristiek is de skyline van Nieuwegein voorbij de metershoge betonnen platen? We hebben er als automobilisten geen idee van. Geluidschermen bepalen het beeld van deze steden. Het zijn plaatsen met gesluierde stadsgezichten.

Af en toe proberen ontwerpers van de geluidwerende voorzieningen de weggebruikers een blik te gunnen op het belendende stedelijk schoon. Vooral viaducten zijn in hun ogen een uitgelezen plek voor een venster op de omgeving. Dat getuigt van een overschatting van zowel de ooghoek van de langsrazende automobilist als van de mogelijkheden op de snelweg eens even opzij te kijken. Als de vensters al niet vergeeld zijn of met graffiti beklad. Maar misschien zijn ze wel bedoeld voor gebruik in omgekeerde richting en moeten ze de bewoners achter de schermen een welkome blik op de vrije wereld geven. Veel nieuwbouwwijken zien er vanaf de weg uit als grote ommuurde gevangenissen, waaruit geen ontsnappen mogelijk is.

Af en toe komt er even wat boven de geluidswal uit, iets dat een vermoeden van stedelijk architectuurbeleid oproept. Dan is er een glimp te zien van markant gedachte randbebouwing. De huidige architectonische trends - ingezet in de Amersfoorste wijk Kattenbroek, nu overal nagevolgd - werken mee. Torentjes op woningen, urban villa's met daken als petten en gebouwen met gekrulde golfplaten steken koket boven de geluidswal uit.

Vaak is er een klein stukje stad dat we wel mogen zien, zoals de meubelboulevard. Passeren we Drachten dan komt de Martin Luther King Boulevard voorbij flitsen. 'Ik had een woondroom.' Industrieterreinen benutten ook zichtlocaties, met veelbelovende namen als 'BrainValley III', 'EuroPark IV', 'ChipsPoort V' en 'TeleCity VI'. Bedrijven mogen er pronken met hun corporate identity. Net zoals er, weinig onderscheidend, in elk museum voor moderne kunst een Baselitz, een Newman en een Stella hangen, zo heeft elke stad een high-tech garage, een antroposofisch bankgebouw, een glazen kantoordoos en een neomodern gestucte showroom met schuine hoek in zijn architectonische uitstalkast staan.

Er is weinig aandacht meer voor de stedelijke entree, voor het belang van de eerste indruk die je krijgt wanneer je de stad benadert vanaf de weg, het spoor of het water. Het aantal sterke binnenkomsten vermindert. Ze zijn er nog wel, zoals de benadering van Eindhoven via de zuidkant. Het Floraplein met bebouwing in de vorm van een kwart cirkel en een fontein in het midden, geeft Eindhoven de helft van de allure van Bath met zijn crescent.

Het hoeft niet altijd mooi te wezen. Ook een entree via de achterdeur kan geslaagd zijn. Zo kom je Breda via het spoor binnen tussen de kratten bier aan weerszijden. Op de een of andere manier past dat wel bij die stad.

Vroeger was de binnenkomst vanuit het zuiden per trein in Rotterdam in orde, eerst langs de Kuip, dan door de achtertuinen van woonkazernes, waar veel drogend wasgoed was te zien, daarna over de spoorbrug, met zicht op de haven, en tot slot de Laurenskerk. De nieuwe tunnel doet het gezicht van Rotterdam bij de treinreiziger geen goed. Het water en de prachtige bruggen zijn eruit verdwenen. En de Laurenskerk speelt helemaal geen rol meer in het beeld van de stad. Die was eerst vanuit het centrum al nauwelijks te ervaren en is nu vanaf het spoor ook niet meer te zien.

De voormalige entree tot Eindhoven aan de noordzijde, via de Boschdijk, deugde. Eerst wat dorpse fragmenten, daarna de arbeiderswijken gebouwd volgens de principes van de tuindorpen, dan een paar gigantische Philipsgebouwen, daar tegenover café 'Kantoorzicht' en vervolgens de kerk. En passant visualiseerden ze de machtsverhoudingen. Heden en verleden van Eindhoven trokken op een paar kilometer voorbij. Sinds een paar jaar markeert langs de nieuwe noordelijke route een filiaal van Ikea de toegang tot Eindhoven. De verhuizing van het jaar kondigde zich tevoren aan. De entree tot Eindhoven was al ontphilipst.