Maximum levertijd gaat tweedeling in de zorg tegen; Gefortuneerden zullen altijd versneld zorg vinden, hier of in het buitenland

Uit angst voor tweedeling in de zorg wil de Tweede Kamer voorrang voor werknemers bij medische behandelingen verbieden. Geen goed idee, vindt W.P.M.M. van de Ven. Als alternatief stelt hij voor een maximum levertijd voor zorg in het ziekenfondspakket in te voeren.

Sinds de privatisering van de sociale zekerheid hebben werkgevers een groot financieel belang bij korte wachttijden voor de medische behandeling van hun zieke werknemers. Volgens recente berekeningen leidt een investering van 175 miljoen gulden voor versnelde orthopedische behandeling en Riagg-hulp tot een besparing van een miljard gulden aan ziekteverzuim. Uit concurrentie-overwegingen zijn zorgverzekeraars en zorgaanbieders in toenemende mate bereid mee te werken aan versnelde zorg voor werknemers. Zo wil het Medisch Centrum Leeuwarden in samenwerking met zorgverzekeraar De Friesland werknemers met knie- of rugklachten met voorrang onderzoeken. De Nederlandse Patiënten/Consumenten Federatie verzet zich fel tegen wachttijd-omzeilende initiatieven. Uit opiniepeilingen blijkt dat ook het merendeel van de Nederlandse bevolking voorstander is van gelijke gezondheidszorg voor iedereen, gebaseerd op solidariteit.

Sociaal bewogen bestuurders van ziekenhuizen en zorgverzekeraars staan derhalve voor een dilemma: meewerken aan voorrang voor werknemers boven werklozen, arbeidsongeschikten en gepensioneerden of klanten verliezen aan de concurrent? Een duivels dilemma, volgens minister Borst van Volksgezondheid. Het nieuwe regeerakkoord moet volgens haar aangeven of zieke werknemers al dan niet met voorrang mogen worden behandeld. Een meerderheid van de Tweede Kamer heeft in november geweigerd toestemming te geven voor experimenten waarbij zieke werknemers versneld onderzocht zouden worden. Ook bleken de meeste fracties voorstander van het sluiten van poliklinieken voor specifieke beroepsgroepen, zoals de kappers-poli in Arnhem en de dansers-poli in Den Haag.

Het verbieden van voorrang voor zieke werknemers en anderen die bereid zijn hiervoor te betalen, lijkt mij geen goed idee. De financiële belangen, de marktkrachten en de inventiviteit van betrokkenen zijn zó groot, dat het een illusie is te menen een verbod op voorrang in de zorg te kunnen effectueren. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Gefortuneerden en belanghebbenden zullen altijd hun versnelde zorg vinden, in binnen- of buitenland.

Beter is om het probleem van tweedeling in de zorg op te lossen door gebruik te maken van de dynamiek die in het systeem is ontstaan als gevolg van de privatisering van de sociale zekerheid en de toenemende marktwerking in de gezondheidszorg. Ga niet tegen die krachtige stroom oproeien maar kanaliseer eerst de rivier teneinde ongelukken te voorkomen, en roei dan met de stroom mee.

Dit kan door het opnemen van een maximum levertijd voor zorg als onderdeel van de wettelijke aanspraken ingevolge de Ziekenfondswet en als onderdeel van de zorgplicht voor de ziekenfondsen. Heeft een verzekerde de geïndiceerde zorg niet binnen de maximale levertijd ontvangen, dan mag de verzekerde zich op kosten van het ziekenfonds wenden tot niet door het ziekenfonds gecontracteerde zorgaanbieders, inclusief privé-klinieken, in binnen- of buitenland. Voor diagnostiek en behandeling kunnen aparte maximum levertijden worden vastgesteld. Deze kunnen afhangen van medische, economische en sociale overwegingen. In levensbedreigende situaties moet onmiddellijk zorg worden verleend. Voor een meniscus-operatie zou een maximum levertijd van bijvoorbeeld 2 weken kunnen gelden en voor minder urgente zaken 4 tot 8 weken. Naast medische overwegingen kan de maximum levertijd afhangen van de prijs die een gemiddelde burger er voor over heeft om de wachttijd te verkorten. Tenslotte dient een maximum levertijd zodanig te worden vastgesteld dat het maatschappelijk aanvaardbaar is als iemand met het minimum inkomen de maximum tijd moet wachten.

Teneinde overgangsproblemen te vermijden dient invoering van maximum levertijden gefaseerd te geschieden. Begonnen kan worden met behandelingen waarvoor lange wachttijden bestaan, bijvoorbeeld orthopedie, oogheelkunde en de Riagg. Afhankelijk van gewijzigde omstandigheden of opvattingen kunnen de maximum levertijden worden bijgesteld. Gegeven een sociaal aanvaardbare maximum levertijd staat het een ieder vrij tegen extra betaling desgewenst de wachttijd verder te verkorten.

Het voordeel van het niet verbieden van wachttijdverkortende initiatieven is dat gebruik wordt gemaakt van de dynamiek in de markt. Werkgevers stimuleren het tot stand komen van nieuwe, klantvriendelijke zorgarrangementen: anamnese, onderzoek en behandeling zo mogelijk in één dagdeel (wellicht 's avonds of in het weekeinde) in plaats van vier keer terugkomen. Op den duur zal de gehele bevolking hiervan kunnen profiteren. Ziekenfondsen hebben er financieel belang bij om de zorg zodanig te organiseren en te contracteren dat de maximum levertijd niet wordt overschreden. Ziekenhuizen en zorgverzekeraars kunnen openlijk adverteren en concurreren met het nog verder verkorten van wachttijden zonder het risico dat zij voor asociaal worden uitgemaakt. Als de markt haar werk doet, zullen wachttijden langer dan de maximum levertijd verdwijnen als sneeuw voor de zon.

Zal een maximum levertijd leiden tot hogere kosten? Van belang is dat het verkorten van wachttijden in de zorg veelal niet zozeer een kwestie van meer geld is (zie de ervaringen in Noorwegen), maar eerder van goede organisatie, indicatiestelling en incentives. Ook moet rekening worden gehouden met de kostenvermindering als gevolg van het verminderde ziekteverzuim en de vermindering van de kosten die het wachten op zorg voor elke burger met zich meebrengt. De prijs die iemand er voor over heeft om 6 maanden eerder behandeld te worden, kan immers beschouwd worden als een kostenpost.

Cruciaal is de vraag of een maximum levertijd uiteindelijk tweedeling in de zorg kan voorkomen. Verondersteld is immers dat een ieder desgewenst een verdere verkorting van de wachttijd mag kopen. Als samenleving moeten wij erkennen dat absolute gelijkheid ten aanzien van zaken als gezondheid(szorg), leven en dood - hoe zeer ook gewenst - onhaalbaar is. Vanwege de beperkte collectieve middelen en de onbegrensde individuele behoeften aan zorg kan zelfs een rijk en welvarend land als Nederland het zich niet veroorloven iedereen onvoorwaardelijk en stante pede toegang te bieden tot alle medische technologie en zorg. Wel is van belang dat de maximum levertijden zodanig kort zijn, dat de samenleving het met droge ogen kan aanzien als een zorg-geïndiceerde inderdaad de maximum tijd moet wachten. Waarschijnlijk zal dan de animo om verdere wachttijd-verkorting te kopen, sterk zijn verminderd.

De dan nog bestaande ongelijkheid zou ik geen tweedeling willen noemen en is zeker kleiner dan de maatschappelijk aanvaarde ongelijkheid in het verkeer die bestaat tussen de bestuurder van een gepantserde Volvo en die van een 2CV met een linnen dak.