Borst aarzelt, wikt, weegt en blijft

D66-lijsttrekker Els Borst heeft zich op haar positie beraden, zo onthulde zij afgelopen weekeinde. Een vlucht naar voren van een in het nauw gebrachte aspirant-leider van een partij die volgens de opiniepeilingen in elk geval rekening moet houden met een sterk verminderde belangstelling van de kiezer.

DEN HAAG, 5 JAN. Het begin van het nieuwe jaar is de tijd van goede voornemens en als er eén politieke partij goede voornemens moet hebben dan is het wel D66. De kleinste regeringspartij staat op tien zetels verlies in de peilingen en geestelijke vader Hans van Mierlo spreekt zelfs van een 'rottingsproces'. Daarom is kandidaat-lijsttrekker Els Borst het jaar 1998 fris en offensief van start gegaan.

“D66 moet zich geen depressie aanpraten”, zei Borst zaterdag in een vraaggesprek met het Algemeen Dagblad. “Het sleutelbegrip voor D66 is: houd alsjeblieft je zelfvertrouwen, blijf in jezelf geloven.”

Met dat laatse - blijf in jezelf geloven - heeft de kandidaat-lijsttrekker zelf ook even moeite gehad, zo onthult zij. Tijdens het kerstreces heeft Borst zich beraden op haar positie. De slechte stand in de peilingen en de kritiek op haar functioneren brachten haar tot de vraag: Moet ik nog doorgaan? Om tot een antwoord op deze vraag te komen, heeft Borst overlegd met vrienden, familie en partijgenoten. En ze heeft nog eens aan de nieuwe fractievoorzitter van D66, Thom de Graaf, gevraagd of hij niet toch zin had alsnog het lijsttrekkerschap op zich te nemen.

“Hij heeft nadrukkelijk laten weten dat hij die stap helemaal niet wil zetten”, zo doet Borst verslag van haar overleg met De Graaf. “Hij heeft een zware verantwoordelijkheid op zich geladen. Hij heeft een belangrijke rol met het oog op de toekomst, maar dit is voorlopig het maximale wat hij dragen wil.” Conclusie, zo laat Borst volgen: “Dus zeg ik: “en nou gaan we er voor.”

Deze publieke overpeinzing in het AD kan de indruk wekken dat D66 nog meer een partij van twijfelaars is dan soms al wordt gedacht. Maar zo is Borst's 'bekentenis' niet bedoeld. De 65-jarige minister hoopt ten minste één kwestie uit de wereld te helpen: er is geen keuze meer tussen een lijsttrekker Borst of een lijsttrekker De Graaf. Zij heeft er nog eens goed over nagedacht, hij heeft er nog eens goed over nagedacht, de partijtop heeft er nog eens over nagedacht - het wordt gewoon Borst.

Deze boodschap is vooral bedoeld voor de duizenden D66-leden die de komende weken in de stilte van hun studeerkamer door middel van invulling van stembiljetten de definitieve volgorde op de kandidatenlijst gaan bepalen. In tegenstelling tot de andere grote partijen zijn het bij D66 de leden zelf die hun favoriete kandidaat bovenaan kunnen zetten. En de laatste weken voor het kerstreces groeide bij de partijtop de vrees dat dit bij veel leden wel eens iemand anders zou kunnen zijn dan de beoogde kandidaat Borst.

De partijgeschiedenis kent een precedent. In 1982 werd partijleider Terlouw na de als rampzalig ervaren deelname aan het kabinet Van Agt-Den Uyl-Terlouw door de leden een vernederende vierde plaats gezet. Terlouw besloot desondanks de lijst te trekken, maar het beeld van een verdeeld D66 was door de interne 'verkiezingsnederlaag' flink aangescherpt en bij de echte verkiezingen volgde een verpletterende nederlaag. Terlouw vertrok alsnog.

Borst hoopt een herhaling te voorkomen door de leden vantevoren al duidelijk te maken dat het geen zin heeft om 'droomkandidaten' als De Graaf of Van Mierlo op plaats één te zetten. Vrij vertaald: Wie u ook kiest, u krijgt mij. Voor de eenheid in de partij is het dus maar het beste als u mij kiest.

Het offensief van Borst volgt na een half jaar waarin zij van 'vrouw van stand' is afgebladderd tot probleemgeval. In de beeldvorming in elk geval, en die speelt nu eenmaal een grote rol in de politiek. Van Mierlo schetste dat zaterdag nog eens in een vraaggesprek met de Volkskrant. “Iedereen vond het fantastisch dat Els Borst lijsttrekker werd. Ver voor de verkiezingen, bij haar start als kandidaat-lijsttrekker, maakt ze een paar kleine fouten. Vervolgens schrijft iemand dat het structureel is, en dan is er geen houden meer aan. Het proces krijgt zijn eigen motoriek. De sneeuwbal rolt steeds maar sneller en wordt groter en daardoor weer sneller. Anderen roepen: kijk die lawine eens! En niemand kijkt nog naar wat er verder gebeurt.”

De eerste van de 'paar kleine fouten' beging Borst drie weken na haar aanwijzing tot kandidaat-lijsttrekker. Ze zei dat zij niet de politiek leider van haar partij wilde zijn als deze na de verkiezingen deelneemt aan een nieuw kabinet. De fractievoorzitter zou partijleider moeten zijn, zelf zou ze het liefst weer gewoon vakminister worden. De uitspaak versterkte minder haar imago van eerlijkheid dan het beeld dat Borst slechts een tussenpaus was.

Vervolgens stelde Borst half september onverwacht een harde eis aan eventuele voortzetting van de 'paarse' coalitie. “Zonder de gekozen burgemeester doen we niet mee”, zei zij in, alweer, het Algemeen Dagblad. In datzelfde vraaggesprek 'claimde' zij het ministerie van Onderwijs voor haar partij. Van Mierlo voelde zich geroepen haar uitspraken te corrigeren.

Later die maand werd de presentatie van het D66-verkiezingsprogramma bedorven door een conflict met de auteur, oud-staatssecretaris Van Hulten, die afstand nam van de D66-doelstelling van 3 procent economische groei. Overigens trad Borst hier wel op: na een gesprek met haar legde Van Hulten zijn functie neer. Hij is nog wel kandidaat voor de Tweede Kamer en de critici rond het Binnenhof wachten nieuwsgierig af hoe hoog de D66-leden hém op de lijst zullen zetten.

Half december volgde het onvermijdelijke: enkele 'prominente' D66'ers begonnen openlijk te twijfelen aan het leiderschap van Borst. “We stevenen af op een debacle”, zei oud-minister Zeevalking. In hoeverre hij en de inmiddels vertrokken programma-schrijver Van Hulten (de andere openlijke twijfelaar) prominent genoemd mogen worden was een nuance die verdween in het rumoer over “toenemende twijfel binnen D66”.

Borst heeft op advies van de partij besloten zich meer als lijsttrekker op te stellen. Zij heeft ook een politiek adviseur - Carla Pauw, die ook Van Mierlo met politieke raadgevingen terzijde staat - toegewezen gekregen. Een deel van haar probleem is echter dat Borst al zoveel politieke adviseurs heeft. Van Mierlo had zaterdag ook weer enkele raadgevingen klaar. Daarmee blijft het onduidelijk wie nu eigenlijk de touwtjes in handen heeft bij D66. Lijsttrekker Borst heeft zich voorgenomen daar nu voorgoed een eind aan te maken - of in elk geval voor de periode tot aan de verkiezingen.