NIET-VERSLAVENDE PIJNSTILLER GEVONDEN MET MORFINEKRACHT

Morfine is de beste onderdrukker van ernstige pijn, maar heeft tal van bijwerkingen. Het is verslavend, maar voor de gebruikers is dat vaak het minste probleem. Veel morfinepatiënten staan aan de poort van de dood, en mensen die beter worden hoeven meestal niet veel moeite te doen om af te kicken.

Grotere problemen geven misselijkheid, braken en verstoppingen, onvermogen om te urineren, duizeligheid en lage bloeddruk, nachtmerries, droge mond, dubbelzien, moeite met ademhalen en versuffing. Die twee laatste bijwerkingen worden soms tot hoofdfunctie gemaakt. Bij een hoge dosering raakt de gebruiker in coma en stopt de ademhaling. Overmatige pijnstilling met morfine is in Nederland de meest gebruikte manier om zonder gesprekken over euthanasie de dood van een terminale patiënt te bespoedigen.

Aan deze praktijk met hoge doses morfine komt misschien een eind als een op de labs van farmaceutische industrie Abbott ontwikkelde pijnstiller een succes wordt bij mensen (Science, 2 januari). De bijwerkingen van morfine worden veroorzaakt doordat morfine aan te veel nicotine acetylcholinereceptoren (nACh-receptoren) in het lichaam bindt. In de jaren negentig zijn de meeste nACh-receptoren geïdentificeerd en is gebleken dat er kleine verschillen tussen die receptoren in de verschillende organen bestaan. De 42-nACh-receptor in het centraal zenuwstelsel is de receptor waar je een middel aan moet laten binden om er pijn mee te onderdrukken.

Uitgaande van de molecuulstructuren van nicotine en epibatidine hebben Abbott-onderzoekers de stof ABT-594 gesynthetiseerd die specifiek aan de 42-nACh-receptor bindt. Van nicotine is al sinds 1932 bekend dat het een redelijke pijnstiller is, maar de stof heeft te veel bijwerkingen en is niet krachtig genoeg om als pijnstiller de morfines te kunnen verdringen. Epibatidine is een stof die is geïsoleerd uit de huid van Ecuadoriaanse kikkers. Die kikker is daarmee een beroemd regenwoudorganisme geworden dat de Westerse wereld opeens tot nut blijkt te zijn en zo tot een argument wordt om het regenwoud in stand te houden. Epibatidine is een geweldige pijnstiller, maar ook een goed gif. Het verlamt, door neuronen naar de spieren stil te leggen. Het veroorzaakt hoge bloeddruk en je valt er van flauw.

ABT-594 bindt net zo goed aan de 42-nACh-receptor als epibatidine, maar bindt 4000 keer minder stevig aan de nACh-receptor die de neuromusculaire verlammingen veroorzaakt. Muizen met ABT-594 blijven rondtrippelen. ABT-594 had ook weinig invloed op 70 andere receptoren die doelwit zijn voor belangrijke andere geneesmiddelen. Dit soort modern receptoronderzoek geeft een eerste indicatie dat de bijwerkingen en interacties met andere medicijnen waarschijnlijk gering zullen zijn.

In muizen en ratten heeft ABT-594 zijn werking bewezen. Muizen hielden het onder invloed van ABT-594 langer uit op de warme plaat dan ongedrogeerde muizen. Ratten met ABT-594 vluchtten minder snel uit een warme kamer, terwijl ze ook aanhoudende pijn door formaline-injecties beter doorstonden. Bij beide soorten knaagdieren is de stof bovendien niet verslavend, terwijl ratten en muizen makkelijk aan morfine verslaafd raken.