Herstel Duitse economie zet duidelijk door

Ondanks vaak nog sombere beeldvorming en roestige clichés over stugge blokkades in de Duitse economie leeft die onmiskenbaar op, een herstel dat zich het komende jaar naar verwachting voortzet. De saneringen gaan werken, de groei neemt toe en de export floreert weer.

BONN, 3 JAN. In Duitsland is het begrip Reformstau, hervormingsfile, gekozen tot modewoord van 1997. De angst voor vernieuwing leidde tot hinderlijke blokkades in de politiek. Bij de gewone Duitser leverde het gejammer op en een slecht humeur. Het nieuwe jaar belooft beterschap: 1998 wordt het jaar van de beslissingen.

Nog is Duitsland in verwarring over de rol die het internationaal moet spelen. Onzeker hebben de Duitsers de kalender voor het nieuwe jaar omgeslagen. De hereniging van 1990 wordt nog te weinig herkend als richtingwijzer voor een nieuwe toekomst. Patriottisme blijft verdacht. Nog altijd hangt een zekere zelfverachting, of tenminste twijfel, over de kracht van het eigen land als een sluier over de Duitse ziel. Intussen rolt de werkelijkheid sneller voort dan de Duitsers kunnen bijhouden. Tal van ontwikkelingen lijken erop te wijzen dat dit jaar de kentering inzet. De Bondsdagverkiezingen in september zullen het politieke landschap veranderen, wie er ook gekozen wordt: Helmut Kohl of zijn sociaal-democratische uitdager.

De economie herstelt. De groei neemt toe, de export trekt aan. De auto-industrie boomt. Het Amerikaanse Motorola ziet weer muziek in Duitsland als vestigingsplaats en investeert samen met Siemens honderden miljoenen in een nieuwe chipfabriek in Dresden. Ook het Amerikaanse Wal-Mart (detailhandel) maakt zijn debuut in de Bondsrepubliek en kondigde aan nog deze maand de Duitse warenhuisketen Wertkauf te kopen.

Er wordt gerekend op een omslag op de arbeidsmarkt, die voor de zomer moet intreden. Voor het eerst sinds jaren zijn de Duitse ondernemers weer optimistisch over de toekomst, gesterkt door de komst van de ero waar vrijwel niemand meer aan twijfelt.

In 1998 wordt het nieuwe Europa geboren. De grote naoorlogse symbolen van het Adenauer-tijdperk verdwijnen. Nog dit jaar zullen de Duitsers afscheid nemen van de D-mark. De gezaghebbende Bundesbank wordt een aanhangwagen van de Europese Centrale Bank. En in Bonn pakken steeds meer mensen hun koffer in om naar Berlijn te vertrekken, dat volgend jaar officieel als politieke hoofdstad wordt ingewijd.

Duitsland is in stilte bezig een nieuwe plaats in de geschiedenis in te nemen, verankerd in een ongedeeld Europa - wat het zo vurig wenst - waarvoor de nieuwe structuren de komende maanden worden gelegd. Berlijn zal als hoofdstad veel meer glans uitstralen dan Bonn, steeds meer belangrijke besluiten zullen evenwel in Brussel en Straatsburg worden genomen.

In de architectuur van Europa en de nieuwe NAVO belooft de normaliteit, waar de Duitsers na de laatste oorlog naar verlangden, alledaags en stabiel te worden. Meer en meer verdringt de beschaafde gentleman Dr. Jekyll de lelijke Mr. Hyde. De twee gezichten die de journalistieke geschiedschrijver Sebastian Haffner in Duitsland ziet.

Het fundament voor de verbetering wordt onmiskenbaar in de economie gelegd. Lang hebben de elites de eigen situatie niet meer zo positief ingeschat.

Ruim zeventig procent van de ondernemers, politici en de media noemt de economische situatie “overwegend goed”, blijkt uit de jongste opiniepeiling van het Emnid-instituut. Ze zien zich gesterkt door de voorspoedige prognoses van de zes economische instituten in Duitsland en van de OESO in Parijs, de organisatie voor internationale economische samenwerking die voor 1998 en 1999 drie procent economische groei van het bruto nationaal produkt (totale productie) verwacht.

Topman Rolf Breuer van Deutsche Bank meent dat Duitse bedrijven het vorige jaar beduidend aan concurrentiekracht hebben gewonnen. De export groeit sneller dan de wereldhandel. Ondernemingen winnen marktaandelen terug en met 130 miljard mark bereikt de Bondsrepubliek een overschot op de handelsbalans, dat het record evenaart van de economische bloei voor de Duitse hereniging. Het nieuwe exportsucces heeft zeker ook met de vriendelijke wereldconjunctuur te maken en de waardevermindering van de mark.

Pagina 13: Duitse bedrijven geven gas

Doorslaggevend is echter de modernisering van ondernemingen, die vruchten begint af te werpen en tot een krachtige stijging van de productiviteit heeft gevoerd.

Kampte de Duitse industrie jarenlang met verouderde, inefficiënte structuren, inmiddels rolt in alle sectoren van het bedrijfsleven - van textiel en banken tot auto's en verzekeraars - een stormachtige golf van rationaliseringen. Onder druk van de hevige internationale concurrentie (de globalisering) brengen ondernemingen in rap tempo de kosten omlaag, concentreren zich op kernactiviteiten, fuseren en voeren meer flexibele arbeidsomstandigheden in.

Het bedrijfsleven reorganiseert net zo radicaal als Amerikaanse ondernemingen, dat in de jaren tachtig deden; met alle pijnlijke gevolgen voor de arbeidsmarkt waarop 4,5 miljoen werklozen een baan proberen te vinden.

De lijst van industriële acrobaten wordt aangevoerd door de kampioenen van het Duitse bedrijfsleven zoals Daimler-Benz, Hoechst, Siemens, Thyssen en Veba. De meest spectaculaire fusies het afgelopen jaar waren de samenvoeging van de Beierse Vereinsbank met de Beierse Hypobank (Hypotheken- und Wechselbank), de overname van de Franse verzekeraar AGF door de Duitse Allianz, de fusie tussen de scheepsbouwreuzen Thyssen en Preussag, Bertelsmann-dochter AOL (online-diensten) slokte Compuserve op en Adidas kocht de Franse wintersportspecialist Salomon.

De fusie tussen de staalconcerns Krupp en Thyssen is vooralsnog niet voltooid door geruzie over wie het nieuwe concern moet leiden (Thyssen-voorzitter Vogel of Krupp-baas Cromme). Samenvoeging van beide staalbedrijven in het Roergebied is evenwel onontkoombaar.

In het nieuwe Darwinisme van de wereldeconomie is het opeten of gegeten worden. Hohner, de bekendste harmonicaproducent uit het Zwarte Woud - die Bob Dylan en Bruce Springsteen nog hielp op weg naar hun roem - probeert wanhopig zelfstandig te blijven. Maar afgelopen jaar gleed het bedrijf zwaar in de rode cijfers en moet nu tweederde van het personeel kwijt.

Het Duitse Kartelbureau in Berlijn rekent ook dit jaar op voortzetting van de fusiekoorts. Vorig jaar fuseerden 1.650 ondernemingen in de Bondsrepubliek; in 1998 wordt met 1.500 rekening gehouden.

De matige ontwikkeling van salarissen heeft in 1997 tot een welkome vermindering van de loonkosten gevoerd. Bondskanselier Kohl greep ook in zijn nieuwjaarstoespraak de kans aan zijn landgenoten te waarschuwen, dat ze harder moeten werken, meer risico's moeten nemen en het verstarde houden-wat-je-hebt-denken (Besitzstanddenken) vaarwel moeten zeggen.

De vele onheilstijdingen van de kanselier zijn niet zonder resultaat gebleven. Politici mogen uit angst voor kiezersverlies op de rem staan bij het doorzetten van vernieuwingen, Otto Normalverbraucher weet allang dat de broekriem moet worden aangehaald. Uit een enquête van een wetenschappelijk onderzoeksinstituut in Keulen blijkt tachtig procent van de Duitsers van mening, dat structurele hervormingen noodzakelijk zijn. Ze ergeren zich aan politici die met “korte termijn-interventies” en “blinde maatregelen” reageren.

Intussen blijven maatregelen van de overheid om het sociale stelsel af te slanken niet zonder gevolgen. Zo heeft de korting op de ziekte-uitkering van honderd naar tachtig procent het afgelopen jaar tot een opmerkelijke daling van het aantal zieken geleid.

De verbetering van de economie blijft niet zonder gevolgen voor de arbeidsmarkt, verwacht het Instituut voor de Duitse Economie in Keulen. Vooral de grote industriële ondernemingen willen dit jaar weer meer werknemers aannemen, blijkt uit een opiniepeiling van het instituut.

De Duitse werkgeversorganisatie BDA (Bundesvereinigung der Deutschen Arbeitgeberverbände) rekent alleen al in de metaal- en elektroindustrie op 50.000 nieuwe arbeidsplaatsen, dankzij gematigde looneisen waarbij salarissen slechts met 2,5 procent zijn gestegen.

Het instituut in Keulen heeft ook berekend, dat zelfs vier miljoen banen extra kunnen worden geschapen in de dienstensector als de minimumlonen met twintig procent zullen dalen. Maar of dit heilige huisje van de vakbeweging, die overigens druk doende is samen met de werkgevers het verstarde CAO-stelsel te vernieuwen, dit jaar al omver wordt geworpen? De verouderde detailhandel in Duitsland is tot nog toe gespaard gebleven voor de schrale wind van de globalisering. Dat de komst van de Amerikaanse concurrent Wal-Mart een akelige steen in de vijver zal gooien is evenwel zonneklaar.

Hoewel alle platitudes over de Duitse economie kloppen (veel vakanties, hoge lonen, hoge belastingen, hoge overheidsuitgaven), blijkt in de praktijk, dat aanpassing en vernieuwing in volle gang zijn. Josef Joffe, commentator van de Süddeutsche Zeitung weet wat het geheim is van de verborgen kracht van Duitsland.

Het 'Rijnlandse kapitalisme' is als een kameel. Dit tweebultige schepsel is onbevallig, heeft een trage pas en een knarsende stem. Het beest ruikt en lijkt altijd te suffen. Maar in de woestijn is de kameel het snelste dier, met een ongelooflijk uithoudingsvermogen, en het levert vlees, melk, leer en wol.

Duitsland wordt gehinderd door alle clichés, die hoog scoren op de lijst van modewoorden (Reformstau, Besitzstanddenken). Toch blijft het leveren wat nodig is: economische groei, auto's, honderden miljarden voor de voormalige DDR, banen.

De moraal van het verhaal? De kameel is slimmer dan hij lijkt en kent de weg in de woestijn.