Puzzelen met grote brokken fresco; Assisi herstelt langzaam van de aardbevingen van september

De Italiaanse stad Assisi wordt nog steeds beheerst door de naweeën van de aardbeving op 26 september, die de Franciscus-basiliek zwaar beschadigde. Op dit moment leggen de restaurateurs de brokken bij elkaar om te zien in hoeverre de fresco's te herstellen zijn.

ASSISI, 2 JAN. In de levensgrote kerststal in Assisi staan dit jaar een paar nieuwe beelden. Geen koningen en herders meer, maar een brandweerman in zijn fel-rode jack, een reddingswerker met de fluorescerende streep op zijn grijsgroene jas, een kunsthistoricus in een witte stofjas.

Traditioneler kan niet. De stad staat vol met kerststallen, maar dit tafereel, langs de weg die voert naar de basiliek van Sint Franciscus, past het best in de oorspronkelijke gedachte. Volgens de overlevering heeft Franciscus in de twaalfde eeuw de kerststal bedacht om meer aansluiting te vinden bij het dagelijks leven van de mensen. En dat wordt nu in Assisi beheerst door de naweeën van de aardbeving van 26 september, die de beroemde basiliek van Franciscus en drie andere kerken fors heeft beschadigd.

De basiliek is gedeeltelijk weer toegankelijk. De zogeheten benedenkerk, met het graf van Franciscus, is vorige maand weer opengesteld voor het publiek. Dit gedeelte heeft nauwelijks schade geleden door de aardbeving, al werd maandag alarm geslagen omdat door een banale vergeetachtigheid een kraan open was blijven staan en een aantal fresco's nat was geworden. Toen alles weer droog was, bleek de schade mee te vallen.

Maar het trapje dat binnendoor naar de bovenkerk voert, is afgesloten. Wie buitenom wil lopen, stuit op het rood-witte politielint waarmee het plein en het grasveld voor de basiliek is afgezet. Twee agenten in een auto lezen de krant en kijken af en toe of er niemand onderdoor kruipt.

Binnen in de basiliek is alles opgeruimd. De fresco's op de zijmuren waarin de schilder Giotto het leven van Franciscus beschreef, zitten onder het stof, maar vertonen geen zichtbare schade. Twee kolossale steigers, bij de ingang en boven het altaar, ondersteunen de muren en het dakgewelf op de plaatsen waar op 26 september het dak naar beneden kwam, vier mensen bedelvend onder het puin.

De allereerste fase van de restauratie, het puinruimen, is nu achter de rug. De matrassen die wekenlang op de grond hebben gelegen, om te voorkomen dat eventuele nieuwe vallende stukken frescos in brokken uiteen zoeken spatten, zijn weggehaald. Ook het bouwafval dat werd ontdekt tussen het beschilderde dakgewelf en het eigenlijke puntdak, daar achtergelaten bij de bouw en bij eerdere restauraties, is allemaal verwijderd.

“Nu kunnen we beginnen aan het eigenlijke werk: de puzzel”, vertelt kunsthistorica Paola Passalacqua. Zij heeft de leiding over de vertwijfelde poging om te proberen uit emmers vol brokstukken de fresco's van Cimabue en andere schilders te reconstrueren die op het dakgewelf waren geschilderd.

“Niemand heeft geteld hoeveel brokstukken we hebben verzameld”, zegt Passalacqua. “Misschien kunnen we dat ook maar beter niet weten. Het zijn er zo veel. Ik heb geen idee of het lukt. We hebben veel ruimte nodig om alles goed neer te leggen. Veel tijd ook en veel geduld. En hopelijk een beetje geluk.”

Dinsdag hebben de restaurateurs een vrij groot stuk intact fresco uit de school van Cimabue ontdekt. Dat is alvast een goed begin. Maar oud-minister van cultuur Antonio Paolucci, die de leiding heeft over het culturele reddingswerk na de aardbeving, is niet erg optimistisch. Hij vermoedt dat de puzzel incompleet blijkt en dat de fresco's op het dakgewelf niet meer te herstellen zijn. 'Ik hoop dat ik ongelijk krijg', zei hij. Maar Paolucci is alvast de geesten rijp aan het maken voor vervanging van het originele fresco met een kopie.

De omgeving van de basiliek is helemaal aangeveegd, om het feit dat hier een bouwplaats is, zoveel mogelijk te verhullen. Morgen komt de paus, en dan moet alles zo normaal mogelijk lijken. Doel is de bovenkerk eind 1999 weer te openen, net op tijd voor het heilig jaar 2000 dat door de paus is uitgeroepen. Maar de plaatselijke middenstand hoopt dat de toeristen eerder terugkomen.

In de maanden direct na de aardbeving leek Assisi een dode stad. Hoewel alleen vier kerken waren getroffen, bleven de mensen weg, uit angst. De ene winkelier praat over een daling van vijftig procent, de andere zelfs negentig procent.

Nu de benedenkerk weer open is en de paus komt, trekt het toerisme weer aan. Met de jaarwisseling zaten de hotels vol, geholpen door het oudjaarsconcert dat als een teken van solidariteit in Assisi was georganiseerd. De schokken lijken voorbij te zijn, al was er vanmorgen rond half negen een nieuwe lichte beving. Tot grote vreugde van de plaatselijke middenstand lopen er eindelijk weer mensen te dwalen door de smalle straten, neuzend in de winkels met religieuze artikelen of franciscaner likeur. Assisi is waarschijnlijk de enige stad ter wereld waar 's winters sandalen in de etalages liggen, indachtig de oproep van Franciscus tot soberheid en onthechting. In die winkels blijven de toeristen nog even weg.