Kerstboodschap

De traditionele kerstboodschap van koningin Beatrix is inmiddels zo traditioneel geworden dat de meeste kranten zich beperken tot een weergave van de highlights. Alleen deze krant drukte de boodschap integraal af, die overigens daags tevoren op alle vijf publieke radiozenders was uitgezonden.

Over het algemeen spreekt de koningin in zulke algemeenheden dat haar kerstboodschappen niet echt uitnodigen tot analyse. Ook haar thema's leiden er nauwelijks toe dat men na afloop gelaafd de radio uitzet. Zo bracht de koningin in 1980 naar voren dat wij meer aandacht moeten hebben voor het positieve. In 1981 beval zij aan eenzaamheid en isolement te doorbreken en weer een jaar later betoogde zij dat naast vreugde ook verdriet kan bestaan.

Uit Het Staatshoofd Spreekt, een boek waarin de meeste kerstboodschappen staan afgedrukt, kan men opmaken dat er een paar thema's zijn die steeds terugkeren. Een van die thema's is het licht. In 1988 zei het staatshoofd: “Met Kerstmis breekt het licht door in een wereld verduisterd door menselijk egoïsme en heerszucht over medemens en natuur.” In 1989 zei ze: “Op Kerstmis zien wij stralen van licht in de donkerte van het dagelijks bestaan.” In 1991 zei ze: “In het duister van angst, onbehagen en vervlakking schijnt het licht van Kerstmis.” En in dit jaar herhaalde ze bijna letterlijk het begin van haar toespraak van 1989: “Door de eeuwen heen is het kerstfeest gevierd in het teken van het licht dat doorbreekt in de donkerte van het bestaan.”

Wanneer wij de kerstboodschap van dit jaar nog eens doornemen, dan vallen ons een paar dingen op. In de eerste plaats gebruikt de koningin, ook in de gedrukte tekst, niet wij maar we. We kennen de gevaren onvoldoende, we moeten onze wijze van waarderen opnieuw onder ogen zien, enzovoort.

De koningin maakt hier, vermoedelijk onbewust, een verschil tussen de onvervalste pluralis majestatis en de dominees-pluralis. Dat wij, met die open medeklinker, gebruikt ze als ze ik bedoelt, terwijl ze overgaat op we met een stomme e, als ze temidden van het volk gaat staan. De koningin zegt dus aan de ene kant tegen een lakei: wij wensen nog een bord soep. Aan de andere kant zegt ze echter tegen het volk en de mensheid: we kunnen geen kritiek verdragen of, we staan weer voor de taak om de toekomst gestalte te geven. Daar is ze een van ons, wat natuurlijk niet gezegd kan worden als zij communiceert met haar lakei.

Een tweede geliefd thema in de kerstboodschappen van de koningin is bij een andere gelegenheid ook al eens onder woorden gebracht door Johan Cruijff: heeft iets voordelen, dan heeft ook iets nadelen. Val je met een mannetje meer aan, dan heb je een mannetje minder in de verdediging. Dat is zo logisch als wat.

Bij de koningin is het vooral de moderne techniek - “de ontzagwekkende technische vernieuwingen” - die zowel voordelen als nadelen heeft. Nooit hebben mensen dankzij telefoon, fax en e-mail zoveel met elkaar gecommuniceerd en nog nooit zijn zoveel bronnen van informatie vrijelijk toegankelijk geweest of de koningin merkt op dat de handgeschreven brief, vol met aandacht vastgelegde gedachten en gevoelens, zeldzaam wordt. Nog nooit hebben zoveel mensen tegelijkertijd gekwekt op Internet, of de koningin schudt ons wakker met de opmerking dat wij geen tijd meer hebben voor een goed gesprek. Nog nooit hebben zoveel mensen de vrijheid gehad om zich te verplaatsen met auto en vliegtuig, of de koningin benadrukt het feit dat het tempo van de trekschuit ons dwong tot zelfreflectie en dat helaas veel verloren is gegaan van de diepgande gesprekken die wij vroeger voerden aan boord van de postkoets.

Er is wel eens opgemerkt dat de kerstboodschap niets anders is dan een ritueel, waarbij het er niet om gaat de juiste leer te volgen, maar om de sacrale handelingen correct in de juiste volgorde uit te voeren. De inhoud is daarbij niet van belang. Of je nou linksom een totempaal loopt of rechtsom, dat maakt niet uit. Of varkensvlees verboden is dan wel rundvlees, dat doet er niet toe. Als er maar iets verboden is. Geredeneerd vanuit die theorie gaat het er ook niet om wat de koningin zegt, maar is uitsluitend van belang dat zij het zegt. Elk jaar opnieuw.