De nieuwe redder is een miljonair

Jörg Haider: Befreite Zukunft jenseits von links und rechts. Menschliche Alternativen für eine Brücke ins neue Jahrtausend, Politica Edition Ibera & Moden, 250 blz. ƒ 39,10

Brigitte Bailer-Galanda en Johan Neugebauer: Haider und die 'Freiheitlichen' in Österreich. Elefanten Press Verlag, 256 blz. ƒ 40,15

Jörg Haider is een man met vele kwaliteiten. Hij is intelligent, integer, charmant, sportief en goedgekleed. Hij heeft respect voor ouderen en zijn werklust is enorm. Hij volgt cursussen in Harvard - die hij zelf betaalt - om Oostenrijk van dienst te kunnen zijn. In 1999 wil hij kanselier worden en het land uit de greep van de sociaal-democraten en de conservatieven bevrijden. Dan zullen goede tijden voor het fatsoenlijke, hardwerkende deel van de natie aanbreken. Klaplopers, criminelen en buitenlanders zullen het moeilijk krijgen. Dit is in het kort het zelfbeeld en het programma van Oostenrijks meest gevreesde politicus: Jörg Haider, leider van de extreem-rechtse Freiheitlichen (FPÖ). In zijn zojuist verschenen Befreite Zukunft jenseits von links und rechts, legt hij uit wat in Oostenrijk mis is en hoe hij het land wil redden. Want eenmaal bevrijd uit de klauwen van hun angstige en middelmatige machthebbers zijn de Oostenrijkers tot grootse dingen in staat. Friedrich Hayek, Josef Schumpeter, Karl Popper en Arnold Schwarzenegger zijn overtuigende bewijzen, vindt Haider. Zelfs in de top van McDonalds zit een Oostenrijker! Opvallend genoeg ontbreekt in dit rijtje van opzienbarende Oostenrijkers de man die 60 jaar geleden de wereld in ellende stortte maar in het ouderlijke huis van Haider als held werd vereerd.

Kwaliteitskranten

Het interessantste aan het boek is vooral wat ontbreekt. Wie verwacht had dat Haider nu een duidelijk programma zou presenteren, komt bedrogen uit. Haider blijft zijn rol als onthuller van echte of door hem verzonnen maatschappelijke misstanden trouw, deelt klappen uit aan 'het systeem' en de 'apparatsjiks', maar laat het verder bij de suggestie dat hij het allemaal beter zou doen. Origineel is soms wát hij aanklaagt, bijvoorbeeld als hij over de media schrijft. Niet de boulevardpers, die in Oostenrijk duidelijk een bruine rand heeft, maar de kwaliteitskranten moeten het ontgelden. Wat heeft hij op daar werkzame journalisten aan te merken? Dat ze hem voortdurend lastig vallen met vragen over incidenten. Zoals zijn toespraak in 1995 in Krumpendorf, waar hij tegen SS-veteranen zei 'Wij zijn het betere deel van de natie al zijn we op het ogenblik niet in de meerderheid', en die hij nu beschrijft als 'optreden voor vroegere front-soldaten'.

Vlak voor Befreite Zukunft verscheen een heel ander boek over de FPÖ-politicus: Haider und die Freiheitlichen van Brigitte Bailer-Galanda en Wolfgang Neugebauer. De auteurs, als historici werkzaam op het Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes en door Haider herhaaldelijk voor de rechter gesleept, hebben daarin de ontstaansgeschiedenis van de FPÖ, Haiders opkomst en zijn methodes zorgvuldig beschreven. Haider is een van de best gevolgde Europese politici, zoals de indrukwekkende reeks publicaties over hem bewijst

Het boek van Bailer-Galanda en Neugebauer biedt niet al te veel nieuws. Het is vooral waardevol omdat bekende feiten met de erbij horende documentatie nu in één boek zijn samengevat. De auteurs doen geen moeite hun afkeer van Haider te verbergen en zijn ook duidelijk over hun bedoelingen. Haider zal nooit op eigen kracht kanselier kunnen worden, hij zal een coalitiepartner nodig hebben en het boek is een waarschuwing voor wie dan ook om met hem in zee te gaan.

Haiders weg naar de top binnen de partij is inderdaad veelzeggend. De extreem-rechtse basis heeft Haider in 1986 aan de macht geholpen, juist op het moment dat het de vroegere SS'er Friedrich Peter scheen te lukken de Freiheitlichen, van oorsprong een organisatie van na 1945 partijloos geworden nationaal-socialisten, daadwerkelijk op een liberale koers te brengen. Die basis gebruikte Haider om de koerscorrectie richting liberalisme meteen ongedaan te maken. Voor de sociaal-democratische bondskanselier Franz Vranitzky was deze interne 'putsch' reden om de coalitie met de FPÖ op te zeggen. Ondanks deze politieke nederlaag werd Haider al snel de onbetwiste leider binnen zijn partij. Daarbij ontdeed hij zich niet alleen van iedereen die hem in de weg stond maar ook van zijn vroegere vrienden en mentoren. Ze zijn allemaal hun functies kwijt geraakt, sommigen zijn zelfs uit de partij gestoten. Bailer-Galanda en Neugebauer wijzen er nadrukkelijk op hoe autoritair Haider zijn partij bestuurt. De suggestie is duidelijk. Hoe zal iemand, die zo met zijn vrienden omgaat, zijn tegenstanders aanpakken als hij er de kans voor krijgt?

Extreem-rechts

Nog belangrijker is dat Haider zijn partij weer systematisch voor extreem-rechts heeft geopend. Veroordeelde oud- en neo-nazi's hebben een plaats en soms ook functies in de partij gekregen. In tegenstelling tot dit ruimhartige partijbeleid staan de door Haider voorgestelde zuiveringen op de wetenschappelijke instituten. Historici, die als 'Oostenrijk-bevuilers' en 'Heimat-verraders' naam hebben gemaakt, zouden allemaal ontslagen moeten worden, verkondigt Haider al jaren. Hij uit zijn dreigementen in alle openheid: op de tv, in interviews, bij partijbijeenkomsten. Bij wijze van voorproef heeft hij in de loop der jaren alle mogelijke wetenschappers, politici en journalisten aangeklaagd. De miljonair Haider, erfgenaam van geariseerd vermogen, kan zich deze proces-lawine veroorloven. Ook de partij is rijk en ook zij voert processen. Tegen leraren bijvoorbeeld, die zich tijdens de les kritisch over de FPÖ uitlaten. 'Intimidatie met behulp van denunciatie', noemen de auteurs deze methode.

Bij alle kwaliteit van het onderzoek heeft Haider und die Freiheitlichen één tekortkoming. De auteurs laten Haiders onvrijwillige helpers, de regeringspartijen, volledig buiten beschouwing. Met hun tamelijk kritiekloze verdediging van de huidige politieke omstandigheden bewijzen ze de democratie geen dienst. Oostenrijk heeft sterk verouderde structuren. Het grote, trage en machtige bureaucratisch apparaat is nog steeds in staat elke vernieuwing krachtig af te remmen. Er is politieke moed voor nodig om deze structuren open te breken en die ontbreekt vooralsnog bij de regeringspartijen. De onrust en onzekerheid, die daarvan het gevolg zijn, tasten het vertrouwen in de politiek aan. En dat is de grote kans voor Haider. Met zijn Austro-patriottisme en vage beloftes voor betere tijden heeft hij zijn aanhang gestaag vergroot. De FPÖ heeft zich onder Haiders leiding tot een van de drie grote partijen opgewerkt. Zelfs als de grenzen van de groei nu zijn bereikt, blijft ze een factor van belang.