Lara deugde ook niet

Er zijn langzamerhand meer mensen die niet weten wie Viktor Kravtsjenko is dan anderen die nog een vaag idee hebben. Dit leid ik af uit het communistendebat dat door de heer Frits Bolkestein is 'aangezwengeld'.

(Wat een woord. Doet denken aan een oude T-Ford, de Comedy Capers. Idioom van 'politiek Den Haag', en dan in de categorie waartoe ook - ik moet m'n vingers geweld aandoen om ze op de toetsen te krijgen - 'ophoesten' hoort). Als er in politiek Den Haag nog iemand zou zijn die wist wie Kravtsjenko was, zou deze Oekraïener allang in de strijd zijn geworpen.

Omstreeks deze tijd is het vijftig jaar geleden dat zijn boek I Choose Freedom, Nederlandse vertaling Ik verkoos de vrijheid, verscheen. De schrijver was als handelsattaché verbonden geweest aan de Sovjet-delegatie in Washington. In 1944 deed hij wat hij in de titel van zijn boek meldt. Daarna schreef hij deze opzienbarende bestseller. De Sovjet-Unie, verklaarde hij, was geen arbeidersparadijs maar een politiestaat met reeksen concentratiekampen waar miljoenen huisden; wat we sinds Solzjenitsyn de Goelag noemen. Er bestonden al veel vermoedens. Koestlers Nacht in de middag had het eerder tot bestseller gebracht en de ouderen uit die dagen herinnerden zich de Moskouse processen van 1936-1938 met de wonderbaarlijke zelfbeschuldigingen der verdachten. Maar intussen waren we door de oorlog anders over de Russen gaan denken. Ook daardoor veroorzaakte Kravtsjenko onder de intellectuelen van het Westen een ontzaglijk tumult. Communisten aller landen beschreven hem als een Amerikaanse lakei, weerzinwekkende knecht van het imperialisme, week als corned beef en kneedbaar als yankee-kauwgum.

Kravtsjenko bleek een weerbaar man. In 1949 spande hij een proces aan, wegens belediging, tegen het Franse weekblad der linkse intellectuelen Les Lettres franses. Le Monde van 23-24 november heeft er een artikel aan gewijd. 'Ongelofelijk proces!' roept de anders zo beheerste krant uit.

Het loopt storm. Mannen met herenhoeden op, dames met zijden shawls, bontjassen verdringen elkaar om een goed plaatsje te bemachtigen. Iedereen wil Kravtsjenko zien. Op de publieke tribune zitten André Gide, Mauriac, Aragon. Getuigen die uit lange, eigen ervaring weten hoe de Goelag er van binnen uitziet, komen vertellen wat ze daar hebben beleefd.

De advocaat van Les Lettres franses spreekt liever van 'grootschalig huisarrest'. Het weekblad verliest het proces, maar het vonnis is gesteld in dubbelzinnige bewoordingen. Het is alsof de intellectuelen, de historici uit het land van de Franse revolutie er nog steeds niet in slagen over de verschrikkingen van de Russische revolutie - hun dochter - te oordelen, schrijft Le Monde nu.

Een volwassen debat over het communisme. Ik kijk eens naar wat er bij mij in de kast staat. A. Aarsbergen, Verre paradijzen, Anet Bleich en Max van Weezel, Ga dan zelf naar Siberië!, Isaac Deutscher, Heretics and Renagades, David Caute, The Fellow Travellers, Jacques Rupnik, The Other Europe, W.F. Hermans, Mandarijnen op zwavelzuur. Het laatste is het leukst; althans, er valt veel te lachen. Theun de Vries over zijn bezichtiging van de gezondheidstehuizen in de Hongaarse Volksrepubliek. “Allemachtig, zou je van verbazing niet achterover in een vat tokayer vallen?” Ontmaskering van De Nieuwe Stem. Enz. enz.

Ik vrees dat de jongere lezers er nu al niets meer van begrijpen. Het is alsof je een oud, soms heel oud familie-album openslaat, met alle opa's en oma's, de neefjes en nichtjes die altijd gedeugd hebben, de anderen die nog bijtijds weer het rechte pad hebben bereikt, en de rest van wie niets terecht is gekomen - wat er achteraf bezien altijd in heeft gezeten. Hoe komt het dat het ons nog altijd niet met rust laat?

De International Herald Tribune van 28 november 1997, voorpagina, een foto van Boris Pasternak uit 1957. Een jaar later zal hij op bevel van zijn regering de Nobelprijs weigeren. Zo te zien mankeert het hem aan niets. Hij zit voor zijn ijskast; op tafel een wijnfles, bijna leeg en nog twee punten van wat een forse taart moet zijn geweest. Dat zal dus wel een propagandafoto zijn. Wat hij niet weet is dat zijn maîtresse, muze en assistente Olga Ivinskaja, die model heeft gestaan voor Lara in Dr. Zjivago, al zijn verdachte doen en laten aan de KGB verklikt. Toch komt ze in de Goelag terecht, wegens deviezensmokkel.

In 1961 schrijft ze aan Chroesjtsjov de brief die onlangs boven water is gekomen. Ik heb, is de strekking, alles gedaan om de KGB op de hoogte te houden, en daarom vraag ik u nu mij mijn vrijheid terug te geven. Het hielp niet. Tot 1964 heeft ze gevangen gezeten. In 1995 is Olga/Lara gestorven. Haar 35 jaar oude brief aan de eerste secertaris van de CPdSU wekt beroering in Moskouse literaire kringen. Misschien willen ze daar ook wel een volwassen debat.

Niets blijft geheim. De vraag blijft wat je met de onthullingen moet doen.