De mens trekt op twee manieren een scheef gezicht

Mensen gebruiken hun gezicht niet symmetrisch. Darwin gaf het al aan in 'The Expression of the Emotions in Man and Animals': de linker en rechterkant zijn niet even expressief. Compositie-foto's waarbij één kant van het gezicht tegenover zijn spiegelbeeld wordt gezet, in zogenoemde links-links- en rechts-rechtsbeelden, tonen dat verschil indrukwekkend aan. Vooral bij wat scheve lachjes blijkt ieder mens een gespleten persoonlijkheid.

Een vaak gehanteerde verklaring is dat de rechterkant van het gezicht onder bewuste controle staat en alleen publiekelijk bruikbare emoties weergeeft, terwijl de linkerkant van het gezicht, onbewust aangestuurd, juist de werkelijke, persoonlijke emoties prijsgeeft. En dat heeft weer alles te maken met de bekende kruiskoppeling tussen hersenhelften en lichaamshelften. De rechter hersenhelft, de iets meer geprononceerde emotie-verwerker, stuurt vooral de gezichtspieren in het linkerdeel van het gelaat aan. Dat klopt dus met het beeld van de linker gezichtshelft als de meest expressieve.

Maar een gezicht kun je natuurlijk nog op een andere manier verdelen: tussen onder en boven. Dat is wat Indiase psychologen onlangs gedaan hebben (British Journal of Psychology, 88-3, augustus 1997). Wie weleens een politicus breed lachend een verkiezingsnederlaag heeft zien wegslikken, weet dat wanneer een mond manmoedig lacht, wenkbrauwen en ogen soms grote moeite hebben mee te doen. Hierbij is er een vergelijkbaar verschijnsel als bij links-rechts-asymmetrie. De kleine spieren in het onderste gezichtsdeel staan onder sterkere bewuste controle dan die van het bovenste gezichtsdeel. Tot nu toe stelden onderzoekers min of meer dat de mond over een natuurtalent voor acteren beschikt, terwijl het bovengezicht wat sterker ten prooi is aan onwillekeurige sturing door subcorticale hersengebieden - en dus wat spontaner is in de uitdrukking van werkelijk ervaren emoties.

Onderzoek van asymmetrie met compositiefoto's beperkt zich doorgaans tot links-rechtsverschillen. Maar de Indiase onderzoekers hebben een boeiend kruisingsschema opgesteld. Zij combineerden links-rechts met onder-boven. Gespiegelde LL- (links-links) en RR(rechts-rechts)-beelden van blij of bedroefd kijkende mensen plakten zij nog eens anders aan elkaar. Dat resulteerde in RR (boven)/LL (onder) en LL/RR-fotomontages (zie illustratie). Vervolgens lieten zij er tachtig proefpersonen naar kijken. Daarvoor namen zij niet zomaar de eerste de beste Indiase voorbijgangers, maar dansers, acteurs en fotografen, omdat die de beste kijk op gezichtsexpressie hebben.

Voor beide soorten emotie-sferen kwam een duidelijke winnaar uit de bus: de RR/LL-samenstelling. Die overtrof in uitdrukking de gewone LL-afbeelding, in dit geval de LL/LL-compositie, die bij eenzijdig onderzoek het beste scoort.

De onderzoekers gebruiken dit gegeven over expressiviteit van gezichtsdelen om nog eens de achterliggende bedrading en die in het brein te bespreken. Neuro-anatomisch onderzoek geeft aan dat vooral de gezichtsspieren rond de mond kruiselings door de hersenhelften worden aangestuurd. Voor het bovenste gezichtsdeel geldt dat mogelijk in veel mindere mate. Daarbij zou de rechterhersenhelft zowel in het linker- als rechterdeel van het gebied van ogen en voorhoofd de boventoon voeren, en in het rechtergedeelte van dat gebied zelfs nog wat sterker, omdat dat nu eenmaal wat dichter op de in dit geval verantwoordelijke hersenhelft ligt.

Kortom: de psychologen verleggen vrolijk glimlachend de waarom-vraag, zonder een werkelijke oplossing aan te dragen. Er is een mooie manier voor verder onderzoek van scheve gezichten gevonden. Maar het hoe en waarom van expressie door linker- en rechter- en onderste en bovenste hersenen is nog niet overtuigend in beeld gebracht.