Beeldschoon op de korte baan

Angela Carter: Burning Your Boats, Collected Stories, Vintage, 420 blz. ƒ 36,15 (pbk)

Shaking a Leg, Collected Journalism and Writings, Chatto & Windus, 642 blz. ƒ 87,-

The Curious Room, Collected Dramatic Works, Vintage, 510 blz. ƒ 37,30 (pbk)

Angela Carter is in 1992 aan longkanker gestorven, op haar een-en-vijftigste. Voor wie haar stem alleen uit haar werk kende, leek het alsof zij stil viel midden in een zin, midden in een boek. Voor haar vrienden en bekenden had het daar ook iets van. Salman Rushdie vertelt, in zijn inleiding bij haar verzamelde verhalen, hoe zij hem enkele weken voor haar dood ontving: rechtop in haar stoel, satirisch, nieuwsgierig, onfatsoenlijk.

Haar leven is afgesloten, niet haar zicht op de wereld. In het verhaal 'The Smile of Winter' heldert een eenzame vrouw als een echt Carteriaans geesteskind op waarom zij zich thuis voelt in het grauwe vissersdorp om zich heen: 'In this country you do not need to think, only to look, and soon you think you understand everything.'

Angela Carter, omringd door vrienden en vervuld van ideeën, leefde heel anders dan deze vertelster, maar het kijken en dan alles begrijpen was een techniek van haar. Breid het kijken uit tot waarnemen, zodat ook luisteren eronder valt, dan is hiermee de handleiding voor haar lezer gegeven. Zoek er niet achter of onder of in: neem waar wat er gebeurt, merk op hoe iedere zin weer iets anders vertelt, dan worden het verstand en de verbeelding onafgebroken beziggehouden.

Wat er alleen bijgerekend moet worden is dat de schrijfster zichzelf geenszins neutraliseerde. Zij is het tegenovergestelde van de schrijver die verdwijnt in zijn werk. Zij is het steeds zelf die met onpersoonlijke elementen in een onnavolgbaar persoonlijke toon haar lezer bewerkt, plaagt, verrast, ontstelt.

Kies als voorbeeld het verhaal 'The Bloody Chamber', voor Salman Rushdie. Een weinig vermoedend Frans meisje trouwt met een schatrijke man van de wereld die nooit anders dan als he wordt aangeduid en gaat met hem mee naar zijn kasteel op een eilandje in de oceaan, door een dam verbonden met de kust. Hij ontmaagdt haar luidruchtig en moet dan meteen op reis voor zaken, met achterlating van een bos sleutels waarvan zij een bijzondere in geen geval mag benutten. Zij doet het toch, en vindt diep in het kasteel de martelkamer waar he zijn vorige vrouwen vermoord heeft. Wat te doen? Ontsnappen uit het kasteel wordt door de ijzige bedienden onmogelijk gemaakt; bovendien horen wij de echtgenoot, hij komt vervroegd terug!

Hoe het afloopt? Het meisje is zelf de vertelster, dus zij overleeft het. Van belang voor de karakterisering van Angela Carter is dat die er zich niet op toelegt om het traditionele romantische verhaal tijdelijk geloofwaardig te maken; dat zij toch de aandacht vasthoudt alsof zulke gebeurtenissen en personages nog nooit vertoond zijn; dat haar vertelster niet klinkt als een Parijse beginnelinge, maar als een versie van de schrijfster zelf die, hoewel door ervaring wijs geworden, allerlei lelijks in een man opmerkt.

Al haar verhalen zijn vlug, vindingrijk, ongeloofwaardig, meeslepend. Het klinkt alsof zij van nature zo schreef, maar het was niet het enige wat zij kon. Kort na de verzamelde verhalen zijn haar verzamelde journalistieke en andere gelegenheidsteksten verschenen. Daar toont zij zich een verstandige, onderzoekende, liberaal-feministische, vrijpostige intellectueel die over van alles bijdragen kan leveren: boeken, reizen, jeugdherinneringen, toestanden, noem maar op. Als er een examen bestond voor medewerkers aan bladen en periodieken zou zij voor alle vakken ten minste een negen halen.

Angela Carter voldeed aan de hoogste eisen, maar zij liep het mooist op de korte baan - al kon die een eind doorgaan. Van haar roman Nights at the Circus van 1984 spreekt tweederde, het Londense deel en het Petersburgse, in alle ongelofelijke bijzonderheden tot de verbeelding. Pas op het laatst, in het Siberische deel, verflauwt af en toe de aandacht van de lezer, als zij geforceerde onwaarheden vertelt in plaats van natuurlijke onwaarheden. De trein die het circus uit Rusland naar het Oosten voert is verongelukt in de bevroren wildernis. Vele dieren en mensen komen om, andere verstrooien zich in het onherbergzame landschap. De hoofdpersoon Fevvers, de trapeze-artieste die geboren is met vleugels aan haar rug, behoudt haar leven maar ze handhaaft niet haar positie in het middelpunt van de gebeurtenissen. De greep van de schrijfster is daar minder vast.

Veel van Carters verhalen zijn grimmig, gruwelijk, grotesk, opgeluisterd door haar bloeiende vertelkunst. De vergelijking met sprookjes ligt soms voor de hand, en die ontweek zij niet; in een van haar verhalen met wolven, een diersoort die haar boeide, treedt ook Roodkapje op. Bij andere gelegenheden kon zij grimmig zijn in een strakke realistische trant, zoals in 'The Fall River Axe Murders' over Lizzie Borden, dochter van een begrafenisondernemer, die met volledige instemming van de lezer haar ouders gaat vermoorden.

Als zij zin had kon Carter van alles, maar wat in de herinnering blijft is vooral de wereld waar de werkelijkheid volgens haar eigen onsystematische wetten werkte. Vaak lenen haar verhalen zich voor navertellen, in zo'n toon zijn zij geschreven. Bijvoorbeeld een andere sprookjesvariant, 'The Courtship of Mr Lyon', over een beauty en een beast. De dochter van een geruïneerde vader wint het hart van een rijkaard met een kop als een leeuw die tot haar schrik inderdaad viervoeter blijkt te zijn, al zit hij in smoking aan tafel. Het vriendelijke beest herstelt de financiën van haar vader. Dan vergeet zij hem, totdat zijn trouwe spaniel haar komt waarschuwen dat hij wegkwijnt en zij zich terughaast. Zo leven mensen en dieren niet werkelijk, maar het zou ontroerend zijn, en het verhaal heeft een van de mooiste wendingen-tot-slot die ik ken.

Nu zijn er dus binnen enkele maanden drie zware delen van Angela Carters werk verschenen, want er is ook The Curious Room met haar dramatische teksten, voornamelijk hoorspelen en een versie van Wedekinds Lulu geschreven voor Richard Eyre van het National Theatre, die er tot zijn verdriet niet mee overweg kon. Daarnaast blijven Nights at the Circus en haar laatste roman Wise Children verkrijgbaar. Zij is welverzorgd op weg van de positie van vrijgevochten tijdgenoot naar een plaats in de literatuurgeschiedenis.